به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، در شرایط بحران و جنگ فشارهای روانی، تغییر در الگوی تغذیه، اختلال در خواب و محدودیت دسترسی به دارو می‌تواند کنترل قند خون بیماران دیابتی را با چالش‌های جدی روبه‌رو کند. از همین رو آگاهی از نحوه واکنش بدن به استرس و شناخت راهکارهای عملی برای مدیریت آن اهمیت ویژه‌ای دارد. دکتر کریمی،  در این کفتگو به تشریح اثرات استرس بر قند خون بیماران دیابتی پرداخته و در ادامه، مهم‌ترین هشدارها و توصیه‌های کاربردی برای کنترل دیابت در شرایط بحران و جنگ را بیان می‌کند.

 

✓ وقتی بدن در حالت «جنگ یا گریز» قرار می‌گیرد

به گفته دکتر کریمی، زمانی که بدن در شرایط خطر قرار می‌گیرد مانند جنگ، بمباران یا ترس از آوارگی سیستم عصبی سمپاتیک و محور «هیپوتالاموس–هیپوفیز–غده فوق کلیوی» فعال می‌شوند. فعال شدن این محور موجب ترشح هورمون‌های استرس می‌شود که مستقیماً بر قند خون اثر می‌گذارند.

نخستین هورمون مهم در این فرآیند کورتیزول است؛ هورمون اصلی استرس که کبد را تحریک می‌کند تا قند بیشتری تولید کند تا انرژی لازم برای واکنش «جنگ یا گریز» فراهم شود. همزمان کورتیزول حساسیت سلول‌ها به انسولین را کاهش می‌دهد و نوعی مقاومت به انسولین ایجاد می‌کند.

در کنار آن، آدرنالین و نورآدرنالین نیز ترشح می‌شوند. این هورمون‌ها آزادسازی قند از کبد را تسریع کرده و حتی می‌توانند تولید انسولین توسط پانکراس را محدود کنند.

در افراد سالم، بدن با ترشح انسولین اضافی این افزایش قند را جبران می‌کند. اما در بیماران دیابتی این سازوکار به درستی عمل نمی‌کند؛ یا انسولین کافی وجود ندارد یا سلول‌ها به آن پاسخ مناسب نمی‌دهند. در نتیجه، قند خون ممکن است به طور خطرناکی افزایش یابد.

 

√ دیابت نوع یک و دو؛ دو واکنش متفاوت به استرس

دکتر کریمی توضیح می‌دهد که پاسخ بدن به استرس در بیماران دیابتی بسته به نوع بیماری متفاوت است.

در دیابت نوع یک، استرس شدید معمولاً موجب افزایش ناگهانی قند خون می‌شود. با این حال در برخی شرایط خاص، اگر استرس باعث کاهش شدید اشتها، تهوع یا تأخیر در دریافت غذا شود، ممکن است قند خون به سرعت افت کند و فرد دچار هیپوگلیسمی شود.

اما در دیابت نوع دو، استرس به سرعت مقاومت به انسولین را تشدید می‌کند و قند خون در سطح بالایی باقی می‌ماند. افزون بر این، استرس می‌تواند منجر به پرخوری عصبی یا مصرف مواد قندی شود و وضعیت بیمار را دشوارتر کند.

 

√ زندگی با دیابت در بحران؛ چالش‌هایی که کمتر دیده می‌شوند

به گفته این استاد دانشگاه، بیماران دیابتی در شرایط جنگی با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو هستند که کنترل بیماری را پیچیده‌تر می‌کند.

از جمله این مشکلات می‌توان به اختلال در دسترسی به دارو به دلیل قطعی برق یا محدود شدن دسترسی به داروخانه‌ها اشاره کرد.

از سوی دیگر تغییر در الگوی تغذیه نیز مشکل‌ساز است. در شرایط بحران، افراد ممکن است مجبور به مصرف غذاهای کنسروی، شور یا کم‌کیفیت شوند که اغلب شاخص گلیسمی بالایی دارند و کنترل قند خون را دشوار می‌کنند.

اختلال در خواب نیز عامل مهم و پنهانی در افزایش قند خون است. استرس شبانه و نبود آرامش می‌تواند سطح کورتیزول صبحگاهی را به شدت افزایش دهد و این موضوع کنترل قند خون را سخت‌تر می‌کند.

همچنین تغییر در سطح فعالیت بدنی نیز نقش دارد. گاهی افراد ناچار می‌شوند فعالیت فیزیکی ناگهانی و شدید مانند دویدن یا حمل بار انجام دهند، در حالی که تغذیه کافی دریافت نکرده‌اند؛ شرایطی که می‌تواند تعادل قند خون را بر هم بزند.

 

√ چگونه استرس را مهار کنیم؟ راهکارهایی برای بیماران دیابتی

دکتر کریمی برای مدیریت بهتر این شرایط چند راهکار عملی را توصیه می‌کند: 

 

_ نخست، مدیریت روانی و کاهش هورمون‌های استرس 

۱- تمرین‌های تنفسی می‌توانند بسیار مؤثر باشند. به عنوان مثال، تنفس عمیق با الگوی چهار ثانیه دم، چهار ثانیه نگه داشتن نفس و چهار ثانیه بازدم، می‌تواند سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال کرده و ترشح کورتیزول را کاهش دهد. این تمرین در زمان احساس خطر یا هر پانزده دقیقه یک‌بار قابل انجام است.

۲- مدیتیشن‌های کوتاه حتی در حد دو دقیقه تمرکز بر تنفس، می‌تواند پاسخ فیزیولوژیک بدن به استرس را کاهش دهد.

 

 

_ دوم؛ تغذیه هوشمندانه در روزهای پرتنش

وعده های کوچک و منظم:  استراتژی‌های تغذیه‌ای اهمیت زیادی دارند. به جای سه وعده غذایی سنگین، بهتر است پنج تا شش وعده کوچک در طول روز مصرف شود که شامل پروتئین و چربی‌های سالم باشند تا از نوسانات شدید قند خون جلوگیری شود.

پرهیز از قندهای ساده:  در شرایط استرس میل به مصرف شیرینی افزایش می‌یابد، اما این مواد S.Ataee _ Midwife : باعث افزایش ناگهانی و سپس افت شدید قند خون می‌شوند. به جای آن، مصرف موادی مانند آجیل، پنیر یا سبزیجات توصیه می‌شود.

نوشیدن آب کافی:  آب؛ ساده‌ترین اما مهم‌ترین کمک برای کنترل قند است. استرس و شرایط محیطی می‌توانند باعث کم‌آبی شوند و مصرف آب به کلیه‌ها کمک می‌کند تا قند اضافی را دفع کرده و از افزایش غلظت خون جلوگیری شود.

 

 

_ سوم، مدیریت دارویی و پایش مداوم قند خون

پایش مکرر: در شرایط استرس، قند خون می‌تواند به سرعت تغییر کند، بنابراین لازم است تعداد دفعات پایش افزایش یابد. به جای دو بار در روز، بهتر است قند خون چهار بار یا بیشتر پیش از وعده‌های غذایی و قبل از خواب اندازه‌گیری شود.

 کیت اورژانسی: همراه داشتن کیت  «۱۵–۱۵» نیز ضروری است؛ یعنی ۱۵ گرم کربوهیدرات سریع‌الجذب مانند آبمیوه یا قند به همراه دستگاه قندسنج، تا در صورت افت قند بتوان سریعاً اقدام کرد.

تنظیم انسولین:  در برخی موارد ممکن است دوز انسولین افزایش یابد، اما این تغییر باید حتماً بر اساس دستورالعمل‌های قبلی پزشک یا با نظر پزشک انجام شود.

 

 

_ چهارم؛ خواب آرام در دل بحران؛ ضرورتی برای بیماران دیابتی

محیط خواب امن: حتی در شرایط جنگی، ایجاد محیطی نسبتاً امن برای خواب اهمیت دارد. گوش دادن به موسیقی ملایم و پرهیز از پیگیری مداوم اخبار جنگ می‌تواند استرس شبانه را کاهش دهد.

اجتناب از محرک ها:  همچنین توصیه می‌شود مصرف محرک‌هایی مانند کافئین (قهوه و چای غلیظ) کاهش یابد، زیرا این مواد می‌توانند اثرات استرس را تشدید کرده و موجب افزایش قند خون شوند.

 

 

√ علائم هشدار؛ چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

دکتر کریمی هشدار می‌دهد که در شرایط بحران، عوارض خطرناک دیابت مانند کتواسیدوز دیابتی (DKA) یا هایپرگلیسمی شدید (HHS) می‌توانند سریع‌تر پیشرفت کنند.

اگر علائمی مانند تنفس عمیق و سریع (تنفس کوسماول)، بوی میوه‌ای دهان، تهوع و استفراغ مداوم، گیجی شدید یا کاهش سطح هوشیاری ظاهر شد، باید فوراً به مراکز درمانی مجهز مراجعه کرد.

همچنین اگر قند خون بالاتر از ۳۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد و با انسولین معمولی کاهش پیدا نکند، نیاز به مداخله پزشکی فوری وجود دارد.

 

کلام آخر:  استرس؛ دشمن پنهان بیماران دیابتی

به باور دکتر کریمی، استرس در زمان جنگ به نوعی «دشمن پنهان» برای بیماران دیابتی است؛ عاملی که با برهم زدن تعادل متابولیک بدن، کنترل بیماری را دشوار می‌کند. با این حال، آگاهی از واکنش‌های هورمونی بدن و استفاده از راهکارهای ساده اما مؤثر مانند کنترل تنفس، تغذیه مناسب، خواب کافی و پایش دقیق قند خون می‌تواند نقش مهمی در مدیریت این وضعیت داشته باشد.

او تأکید می‌کند که بیماران باید بدانند بالا رفتن موقت قند خون در شرایط بحرانی، واکنشی طبیعی از سوی بدن در برابر خطر است و با مدیریت آگاهانه استرس و مراقبت‌های صحیح، این وضعیت قابل کنترل خواهد بود.