به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، در روزهای بحران جنگ‌،  نخستین آسیب‌دیدگان معمولاً بی‌دفاع‌ترین انسان‌ها هستند: مادران و نوزادان. در حالی‌که ساختمان‌ها فرو می‌ریزند و زیرساخت‌های درمانی از هم می‌پاشند، پیوندی ناپیدا میان قلب مادر و زندگی نوزاد هنوز پابرجاست  پیوندی که اگر درست پرورش یابد، می‌تواند جان ببخشد، آرامش ایجاد کند و امید را زنده نگه دارد.

در چنین روزهایی، آموزش، آگاهی و حمایت از مادران نه یک توصیه، بلکه ضرورتی حیاتی است. دکتر تجلی  در این گفت‌وگوی ویژه،  از اهمیت آموزش مادران، شیوه‌های مراقبت در بحران، تاب‌آوری عاطفی و قدرت عشق مادری سخن می‌گوید و  ابعاد حیاتی آموزش مادران در دوران بحران را تشریح کرده و راهکارهایی عملی برای مواجهه با چالش‌های پیش رو ارائه می‌دهد.

 

اهمیت آموزش مادران در دوران بحران: چرا مادر، اولین خط دفاع است؟

دکتر تجلی در ابتدا بر نقش حیاتی آموزش مادران در شرایط بحرانی تأکید و بیان کرد: در شرایط بحرانی، به‌ویژه در زمان جنگ که نظام سلامت دستخوش آسیب‌های جدی می‌شود، آموزش مادران برای مراقبت از نوزادان، به‌خصوص نوزادان نارس، نقشی حیاتی در بقای آن‌ها و همچنین تاب‌آوری کل خانواده ایفا می‌کند.

ایشان، این آموزش‌ها را شامل طیف وسیعی از مهارت‌های ضروری دانست: «این آموزش‌ها شامل مراقبت‌های پایه، فنون شیردهی، اهمیت مراقبت پوست‌به‌پوست برای تنظیم دمای بدن نوزاد، تشخیص به‌موقع علائم خطر، و همچنین ارائه راهکارهایی برای تقویت خودکارآمدی مادر و تحکیم پیوند عاطفی میان مادر و نوزاد است.

 

مدیریت تغذیه نوزاد در اوج محدودیت‌ها: تدبیر مادرانه در قطعی برق و کمبود غذا

یکی از پرتکرارترین دغدغه‌های مادران در دوران بحران، چگونگی تأمین غذای نوزاد است، به‌ویژه در سناریوهایی چون قطعی برق یا کمبود مواد غذایی. دکتر تجلی در پاسخ به این پرسش، راهکار اصلی را شیردهی مستقیم معرفی می‌کنند: در شرایط بحرانی، اولویت مطلق با شیردهی مستقیم است؛ چرا که این روش نیازی به هیچ‌گونه تجهیزات جانبی ندارد.

ایشان ادامه دادند: حتی در شرایط استرس شدید مادر یا سوءتغذیه، مکیدن سینه توسط نوزاد باید استمرار یابد تا تولید شیر حفظ شود. مادران باید به مصرف مایعات کافی توجه ویژه داشته باشند و در صورت امکان، شیر اضافی را ذخیره نمایند. در مواردی که شیر مادر به هیچ عنوان کافی نباشد، استفاده از شیر خشک می‌تواند به عنوان یک روش جایگزین مطرح شود.

 

جایگزین‌های شیردهی: راهنمای تغذیه با شیر خشک در شرایط اضطراری

اما اگر مادر به دلایل جسمی یا روانی قادر به شیردهی نباشد، چه گزینه‌هایی پیش روی او قرار دارد؟ دکتر تجلی در این زمینه نیز راهنمایی‌های دقیقی ارائه دادند: بهترین جایگزین در صورت عدم امکان شیردهی مادر، استفاده از شیر خشک صنعتی است. پیش از تهیه، رعایت بهداشت فردی و جوشاندن ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای وسایل و ظروف ضروری است.

ایشان بر استفاده از آب آشامیدنی جوشیده و خنک‌شده (حدود ۳۷ درجه سانتی‌گراد) تأکید کرده و نحوه آماده‌سازی را تشریح کرد: طبق دستورالعمل، ابتدا آب و سپس پودر شیر خشک را اندازه‌گیری کنید (معمولاً نسبت ۱ پیمانه پودر به ازای هر ۳۰ میلی‌لیتر آب). ابتدا آب را در بطری بریزید، سپس پودر را اضافه کرده و به‌خوبی هم بزنید تا مخلوط یکنواخت شود. دمای شیر آماده شده را با چکاندن مقدار کمی روی مچ دست تست کنید. شیر آماده شده باید ظرف مدت یک ساعت مصرف شود و باقی‌مانده آن دور ریخته شود.

 

زندگی در پناهگاه: تدابیر مادرانه برای مقابله با سرمازدگی و تأمین هوای سالم

در شرایط اضطراری که مادر و نوزاد ناگزیر به پناه گرفتن در فضاهای زیرزمینی یا پناهگاه‌ها می‌شوند، نگرانی از سرمازدگی و تأمین هوای سالم به اوج خود می‌رسد. دکتر تجلی در این خصوص توصیه‌های جامعی را مطرح کرد: قبل از رفتن به پناهگاه، آماده‌سازی کیفی شامل مدارک هویتی، کارت واکسیناسیون، لباس گرم، پتو، وسایل تغذیه، داروها، آب سالم، پوشک و دماسنج، امری حیاتی است.

 ایشان با اشاره به شرایط ویژه پناهگاه‌ها افزودند: پناهگاه‌ها معمولاً برای نوزادان سرد و فاقد تهویه مناسب هستند. برای جلوگیری از سرمازدگی، نوزاد را به‌صورت لایه‌لایه بپوشانید (یک لایه بیشتر از لباس خودتان) و حتماً کلاه بر سر او بگذارید. مؤثرترین روش، حفظ تماس پوست‌به‌پوست (روش کانگورو) است.

 دکتر تجلی همچنین بر استفاده ایمن از منابع گرما تأکید کرد:  برای گرم کردن، از بطری آب گرم که در پارچه پیچیده شده استفاده کنید و هرگز از گرم‌کننده‌های برقی یا آتش مستقیم بهره نبرید.

در خصوص تأمین هوای سالم نیز خاطرنشان کرد: جریان هوا را در پناهگاه تأمین کنید، اما از وزش باد مستقیم بر روی نوزاد جلوگیری نمایید. اکیداً از ذغال یا اجاق گاز در فضای بسته استفاده نکنید تا خطر مسمومیت با مونوکسید کربن و خفگی به حداقل برسد.

ایشان همچنین توصیه کرد: نوزاد را روی سطحی سفت و خشک  بخوابانید و سر او را کمی بالاتر از بدن قرار دهید.

 

حفظ زنجیره سلامت: راهکارهای واکسیناسیون و پیگیری در دوران جنگ

نگرانی والدین از قطع روند واکسیناسیون و مراقبت‌های پیگیری در دوران جنگ، یکی دیگر از دغدغه‌های جدی است. دکتر تجلی در این زمینه اطمینان‌بخشی کرده و راهکارهایی را ارائه داد:  در شرایط بحران، اولویت با واکسن‌های پایه (مانند سه‌گانه و فلج اطفال) در ماه‌های اولیه تولد است. همیشه کارت واکسیناسیون نوزاد را همراه داشته باشید و به جای بیمارستان‌های شلوغ، از پایگاه‌های سلامت موقت و تیم‌های سیار در صورت امکان استفاده کنید.

 ایشان تأکید کرد: تأخیر در برنامه واکسیناسیون جای نگرانی ندارد و پس از عادی شدن شرایط، باید واکسن‌های جاافتاده را طبق جدول جبرانی دریافت کرد.

 برای نوزادان نیازمند پیگیری‌های پزشکی نیز، دکتر تجلی راهکارهای جایگزین را برشمرد: در صورت عدم امکان مراجعه حضوری، از مشاوره تلفنی یا آنلاین با پزشک بهره ببرید. و  در صورت بروز علائم خطر مانند تب بالا، تشنج، مشکلات تنفسی یا عدم تمایل به مکیدن شیر، سریعاً به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید.

 

پل‌های ارتباطی در بحران: منابع آنلاین و تلفنی برای حمایت از مادران

دکتر تجلی با اشاره به نقش حیاتی منابع آنلاین و تلفنی در شرایط بحرانی، بیان داشت: در شرایط بحران و محدودیت مراجعه حضوری، این منابع نقش حیاتی در حمایت از مادران ایفا می‌کنند.

ایشان مادران را به استفاده از این ظرفیت‌ها تشویق کرد: می‌توانید با خطوط مشاوره دانشگاه‌های علوم پزشکی تماس گرفته و از وب‌سایت‌های رسمی وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی برای دریافت اطلاعات معتبر بهره‌مند شوید. همچنین، پیام‌رسان‌های داخلی و شبکه‌های اجتماعی فرصتی برای عضویت در گروه‌های حمایتی، تبادل تجربیات و دسترسی سریع به اطلاعیه‌های امدادی فراهم می‌آورند.

 

کوهی از نگرانی‌ها: شناسایی و مدیریت اضطراب‌ها و ابهامات مادرانه در بحران

وضعیت روحی مادران در دوران بحران، تأثیر مستقیمی بر سلامت نوزاد دارد. دکتر تجلی به این چالش پرداخته و گفت: در شرایط بحران، ترس، ناامنی و انزوا، اضطراب شدید مادر را تشدید کرده که این حالت به نوزاد نیز منتقل می‌شود.

ایشان ادامه دادند: عدم قطعیت درباره مراقبت‌ها و ترس از جدایی، احساس گناه و درماندگی را در مادر افزایش می‌دهد. این عوامل، توانایی مادر برای مراقبت مؤثر را کاهش می‌دهند؛ بنابراین، حمایت‌ها باید بر بازسازی حس کنترل، اعتماد به نفس و امید در مادر تمرکز کنند.

 

تأثیر استرس بحران بر روح و روان مادر و نوزاد: نگاهی عمیق به ارتباط متقابل

دکتر تجلی در تشریح تأثیرات عمیق بحران بر روان مادر و نوزاد، اظهار داشتند: بحران‌های ناشی از جنگ یا بلایای طبیعی، فشار روانی شدیدی را بر مادر وارد می‌کنند که می‌تواند منجر به اضطراب، حملات پانیک و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) شود.

 ایشان توضیح داد: این وضعیت، به دلیل ترس از آینده، احساس گناه و خستگی مفرط، توانایی مادر را برای مراقبت از نوزاد کاهش می‌دهد.

 وی سپس به تأثیر این حالات بر نوزاد اشاره کرد: از سوی دیگر، نوزادان به شدت به حالات روحی مادر حساس هستند. هورمون‌های استرس مادر می‌تواند از طریق شیردهی و تماس فیزیکی به نوزاد منتقل شده و بر سیستم عصبی و رشد هیجانی او تأثیرات منفی بگذارد.» پیامدهای این تأثیر بر نوزاد، شامل بی‌قراری، گریه‌های طولانی، مشکلات خواب و دشواری در برقراری ارتباط عاطفی ذکر شد. دکتر تجلی تأکید کردند: «بنابراین، آرامش و سلامت روان مادر، شرط اصلی برای تضمین رشد سالم و دلبستگی ایمن در نوزاد است.

 

راهکارهای عملی برای آرام‌سازی مادران و حفظ پیوند عاطفی در اوج فشار روحی

برای مقابله با فشار روحی شدید ناشی از بحران، دکتر تجلی راهکارهای مؤثری را پیشنهاد کرد: مادران می‌توانند از تکنیک‌های تنفس عمیق و ذهن‌آگاهی برای کاهش اضطراب استفاده کنند. گوش دادن به موسیقی ملایم، نوشیدن دمنوش‌های آرام‌بخش و انجام حرکات کششی نیز به رفع تنش کمک می‌کند.

 ایشان اهمیت حمایت اجتماعی را برجسته کرده و گفت: پذیرش محدودیت‌ها، صحبت با افراد مورد اعتماد و تقسیم وظایف مراقبتی با همسر، احساس تنهایی را کاهش داده و فرصت استراحت و بازیابی انرژی را فراهم می‌کند. تأمین خواب و تغذیه مناسب نیز پایه و اساس تاب‌آوری مادر است.

در خصوص حفظ ارتباط عاطفی با نوزاد، دکتر تجلی روش «تماس پوست‌به‌پوست» را بسیار اثربخش دانسته و افزودند: این روش حس امنیت را در نوزاد تقویت کرده و هورمون‌های دلبستگی را فعال می‌کند.

ایشان همچنین بر اهمیت آواز خواندن، لالایی گفتن، ماساژ ملایم و ارتباط چشمی تأکید کرد: این اقدامات، حتی در اوج خستگی مادر، پیام عشق و امنیت را به نوزاد منتقل می‌کنند. بسیار مهم است که اخبار و بحث های تنش زا را از محیط دور نگه داشته شده و با لحنی آرام با او صحبت شود.

در پایان این بخش، دکتر تجلی به نقش معنویت اشاره کرده و بیان داشت: معنویت و باورهای دینی می‌توانند پناهگاهی امن باشند. دعا و توکل به خداوند، حس امید و آرامش درونی را زنده می‌کند. تفکر در مفاهیمی مانند صبر و بخشش، دیدگاه را نسبت به سختی‌ها تغییر داده و پذیرش را آسان‌تر می‌کند. مرور اذکار و تمرین شکرگزاری برای داشته‌های کوچک، تمرکز را از مشکلات به نکات مثبت معطوف کرده و حس رضایت و معنا را در زندگی تقویت می‌کند.

 

دکتر تجلی این پیام را برای مادران داشت که مادر، در دل بحران‌ها و ناملایمات، قوی‌ترین ستون امنیت و عشق برای نوزادش است. در شرایط اضطراری، حتی با دسترسی محدود، حضور فیزیکی، نوازش‌های آرام، و لالایی‌های مادر، حس امنیت عمیقی به نوزاد می‌بخشد که هیچ کمبود دیگری نمی‌تواند جایگزین آن شود.

حفظ سلامت جسمی و روانی مادر، امری حیاتی است؛ چرا که او با توان فیزیکی و آرامش روانی خود، بهترین مراقب نوزادش خواهد بود. در این مسیر، نباید از طلب یاری و حمایت اجتماعی غافل شد، زیرا این پشتیبانی، قدرت استقامت مادر را افزایش داده و او را در انجام بهترین مراقبت‌ها یاری می‌رساند. در نهایت، قدرتمندترین ابزار شما، عشق بی‌دریغ و حضور فیزیکی‌تان است که حتی در سخت‌ترین لحظات، پیام زندگی و امید را به نوزادتان منتقل می‌کند.