به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، به گفته دکتر امینی، آموزش بهداشت در سطح جامعه و برای عموم مردم نقش بسیار مهمی در افزایش آگاهی، کاهش بیماری‌ها، تقویت مهارت‌های عملی برای مراقبت‌های اولیه، ترویج رفتارهای سالم و بهداشتی در شرایط بحرانی و همچنین تقویت مقاومت جامعه در زمان بحران ایفا می‌کند.

بهداشت اجتماعی؛ خط مقدم دفاع در شرایط جنگی

دکتر امینی با اشاره به شرایط جنگی می‌گوید: در زمان جنگ، بهداشت اجتماعی و بهداشت جامعه نقشی حیاتی دارند که فراتر از حفظ بهداشت فردی است و به طور مستقیم بر توانایی یک جامعه برای مقاومت، بقا و بازسازی تأثیر می‌گذارد. در واقع در شرایط بحرانی جنگ، اصول بهداشت اجتماعی به خط مقدم دفاع در برابر تهدیدات جدید تبدیل می‌شوند. بهداشت اجتماعی در چنین شرایطی به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که افراد یک جامعه برای حفظ سلامت جمعی انجام می‌دهند؛ زیرا بقای جامعه به همکاری و رعایت اصول بهداشتی از سوی همه افراد وابسته است.

خطر شیوع بیماری‌ها در سایه تخریب زیرساخت‌ها

ایشان با اشاره به شرایط کنونی توضیح می‌دهد: به دلیل تجمع مردم در اماکن عمومی و حضور گسترده در خیابان‌ها، همچنین تخریب و آسیب دیدن زیرساخت‌ها از جمله سیستم‌های آب سالم، فاضلاب و دفع زباله، زمینه برای گسترش بیماری‌های ناشی از آب و غذای آلوده و شیوع سریع بیماری‌های واگیردار فراهم می‌شود. از سوی دیگر، استرس، سوءتغذیه و کمبود خواب ناشی از جنگ، سیستم ایمنی بدن مردم را تضعیف کرده و آنان را آسیب‌پذیرتر می‌کند.

به اعتقاد ایشان، در چنین شرایطی نقش بهداشت جامعه بسیار حائز اهمیت است. اقداماتی مانند بهداشت محیطی شامل تأمین آب سالم، دفع بهداشتی فاضلاب و زباله، آموزش بهداشت عمومی مانند شست‌وشوی دست و تهیه غذای سالم، و همچنین نظارت بر بیماری‌ها از طریق شناسایی و جداسازی موارد مشکوک از اقدامات حیاتی محسوب می‌شوند.

نقش پیشگیری در کاهش فشار بر مراکز درمانی

وی ادامه می‌دهد: در زمان جنگ، بیمارستان‌ها و مراکز درمانی اغلب با حجم بالای مجروحان و آسیب‌دیدگان جنگی مواجه هستند و در عین حال با محدودیت نیروی انسانی، تجهیزات پزشکی و دارو روبه‌رو می‌شوند. در چنین شرایطی، نقش پیشگیرانه بهداشت می‌تواند از افزایش مراجعه بیماران به مراکز درمانی جلوگیری کرده و این مراکز را قادر سازد تا تمرکز خود را بر رسیدگی به موارد اورژانسی و جراحات ناشی از جنگ معطوف کنند.

آسیب‌های روانی جنگ؛ زخمی که سال‌ها باقی می‌ماند

دکتر امینی همچنین به پیامدهای روانی جنگ اشاره کرده و می‌گوید: تخریب‌ها و از دست دادن عزیزان علاوه بر آسیب‌های جسمی، روحیه جامعه را نیز به شدت تضعیف می‌کند و احساس ناامیدی و بی‌قدرتی را افزایش می‌دهد. حفظ سطح قابل قبولی از بهداشت اجتماعی می‌تواند حس کنترل و امیدواری را در جامعه تقویت کرده و به کاهش اضطراب کمک کند.

آب سالم؛ مهم‌ترین اولویت بهداشت در بحران

او تأکید می‌کند: دسترسی به آب آشامیدنی سالم در زمان بحران یکی از اولویت‌های اصلی بهداشت است، زیرا آلودگی آب می‌تواند به سرعت موجب شیوع بیماری‌های گوارشی شود. همچنین دفع نامناسب فاضلاب از منابع اصلی آلودگی آب و خاک و گسترش بیماری‌ها به شمار می‌رود. بنابراین حتی در شرایط دشوار نیز ایجاد سیستم‌های تصفیه آب و دفع بهداشتی فاضلاب یک مداخله کلیدی برای حفظ سلامت جامعه محسوب می‌شود.

آموزش عمومی؛ توانمندسازی مردم برای حفاظت از سلامت

به گفته ایشان، آموزش مردم درباره شیوه‌های صحیح بهداشت فردی، ایمنی غذا، دفع زباله و آشنایی با علائم بیماری‌های شایع، نقش مهمی در توانمندسازی آنان برای محافظت از خود و خانواده‌شان دارد.

او هشدار می‌دهد: در زمان جنگ، بهداشت اجتماعی یک ضرورت حیاتی برای بقاست و نادیده گرفتن آن می‌تواند به بحران‌های بهداشتی منجر شود که گاه به اندازه خود جنگ ویرانگر هستند و توانایی جامعه برای مقاومت، بازسازی و حتی حفظ هویت فرهنگی را به شدت تضعیف می‌کنند. مشاهده ویرانی‌ها، شنیدن صدای انفجار، دیدن جراحت‌ها یا مرگ عزیزان می‌تواند خاطرات تلخی در ذهن مردم ایجاد کند و آنان را دچار تروماهای روانی کند که آثار آن ممکن است سال‌ها باقی بماند.

بازسازی و تاب‌آوری؛ مسیر بازگشت جامعه به زندگی

دکتر امینی برای مقابله با اثرات روانی چنین شرایطی، بر ضرورت اتخاذ رویکردی چندوجهی تأکید می‌کند؛ رویکردی که هم شامل اقدامات بهداشت فردی، اجتماعی و روانی باشد و هم برنامه‌های بازسازی و تقویت فرهنگ تاب‌آوری را در بر گیرد.

به گفته او، بازسازی سریع و مؤثر ساختمان‌ها و زیرساخت‌های آسیب‌دیده نشانه عزم جامعه برای بازگشت به شرایط عادی و غلبه بر ویرانی است. همچنین تقویت فرهنگ تاب‌آوری، تشویق مردم به پذیرش واقعیت‌های دشوار، تمرکز بر نقاط قوت و یادگیری از تجربیات تلخ می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای مقاوم‌تر در برابر بحران‌های آینده باشد.

اصول بهداشت فردی در شرایط بحران

دکتر امینی در ادامه به مهم‌ترین اصول بهداشت در شرایط جنگی اشاره می‌کند و می‌گوید: بهداشت فردی در شرایط بحران شامل شست‌وشوی دست‌ها حتی در شرایط کمبود آب یا استفاده از محلول‌های ضدعفونی‌کننده الکلی، رعایت بهداشت دهان و دندان، مدیریت بهداشت بانوان و پیشگیری از عفونت‌های پوستی است.

بهداشت محیط؛ سد راه بیماری‌های واگیردار

وی همچنین بر اهمیت بهداشت محیط و پیشگیری از بیماری‌های واگیردار تأکید کرده و می‌افزاید: مدیریت پسماند، دفع بهداشتی زباله و تأمین آب سالم از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از گسترش بیماری‌ها در شرایط بحران محسوب می‌شود.

تغذیه سالم در شرایط کمبود و بحران

از نظر دکتر امینی، بهداشت غذایی در شرایط کمبود و بحران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. او توصیه می‌کند: مصرف آب سالم، استفاده از غذاهای مغذی و کافی در حد امکان برای تقویت سیستم ایمنی بدن و نگهداری صحیح مواد غذایی از جمله نکاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

سلامت روان در بحران؛ موضوعی که نباید نادیده گرفته شود

دکتر امینی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع بهداشت روان و مدیریت استرس در شرایط جنگی می‌پردازد و می‌گوید: انجام تمرین‌های تنفسی، مراقبه و روش‌های آرام‌سازی، همچنین حمایت روانی گروهی و گفت‌وگو می‌تواند در کاهش اضطراب، ترس و تروما بسیار مؤثر باشد.

او یادآور می‌شود: سلامت روان در بحران اغلب نادیده گرفته می‌شود، در حالی که اهمیت بسیار زیادی دارد. ارائه حمایت روانی از طریق ایجاد حس امنیت و محیط آرام، کاهش محرک‌های تنش‌زا و توضیح ساده از وضعیت موجود می‌تواند به افراد کمک کند.

راهکارهای ساده برای مدیریت اضطراب

وی درباره راهکارهای مدیریت اضطراب توضیح می‌دهد: استفاده از روش تنفس دیافراگمی، انجام تکنیک‌های ساده آرام‌سازی مانند ریلکسیشن عضلانی، هدایت افراد به فعالیت‌های کوچک و سازنده برای کاهش درگیری ذهنی، تشویق به استراحت منظم و خواب کافی، و پرهیز از مصرف بیش از حد کافئین، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و دخانیات از جمله اقدامات مؤثر برای کنترل استرس است. همچنین ایجاد یک برنامه یا روتین روزانه حتی در شرایط سخت و توجه به خواب منظم و تغذیه مناسب اهمیت زیادی دارد.

پرستاران در خط مقدم آموزش و حمایت روانی

دکتر امینی نقش پرستاران را نیز در این شرایط بسیار مهم می‌داند و می‌گوید: پرستاران در زمان جنگ تنها ارائه‌دهنده مراقبت‌های بالینی نیستند، بلکه نقش مهمی در آموزش، ارتقای سلامت و پیشگیری از بحران‌های بهداشتی کوچک‌تر در دل بحران بزرگ جنگ دارند. فشار روانی در شرایط جنگی شدید، مداوم و همراه با ترس و نااطمینانی است و پرستاران در خط مقدم حمایت روانی و پیشگیری از بحران‌های شدید قرار دارند.

خانواده؛ نخستین پناهگاه روانی در بحران

او در ادامه به اهمیت تاب‌آوری خانواده و جامعه اشاره کرده و می‌گوید: حمایت خانواده و جامعه زمانی مؤثر است که ساختارمند، هدفمند و هماهنگ باشد. خانواده نخستین خط حمایت در شرایط جنگی است و می‌تواند با ایجاد فضای عاطفی امن، کاهش تنش‌های درون‌خانواده‌ای، تشویق اعضا به مشارکت در کارهای روزمره، حمایت از کودکان با توضیح ساده و بدون ایجاد ترس، تصمیم‌گیری مشترک در خانواده و مشارکت در فعالیت‌های آرامش‌بخش مانند دعا، بازی‌های کودکانه و گفت‌وگو نقش مهمی در کاهش فشار روانی ایفا کند.

همدلی اجتماعی؛ عامل کاهش آسیب‌های روانی جنگ

به گفته او، بهداشت حمایتی اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جامعه‌ای که همدل و متحد باشد، میزان عوارض روانی جنگ را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد. تشکیل گروه‌های حمایتی محلی، پشتیبانی از سالمندان و کودکان، ایجاد مراکز و خدمات در دسترس و تقویت حمایت‌های معنوی و فرهنگی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

معنویت؛ یکی از قوی‌ترین منابع تاب‌آوری

دکتر امینی همچنین بر نقش معنویت در افزایش تاب‌آوری تأکید کرده و می‌گوید: معنویت یکی از قوی‌ترین منابع تاب‌آوری است. دعا، مدیتیشن و مراسم جمعی می‌تواند احساس ارتباط با خدا و امید را در افراد تقویت کند.

بهداشت معنوی و توکل به خدا

او در توضیح مفهوم بهداشت معنوی می‌افزاید: بهداشت معنوی به معنای سلامت روح و روان و احساس ارتباط با نیرویی بزرگ‌تر از خود است. در شرایط جنگ و بحران که اضطراب و ناامیدی افزایش می‌یابد، تقویت بعد معنوی می‌تواند احساس آرامش و امنیت بیشتری ایجاد کند. باور به اینکه انسان تنها نیست و نیرویی قوی‌تر پشت او قرار دارد، آرامش‌بخش است و افرادی که بعد معنوی قوی‌تری دارند معمولاً بهتر می‌توانند با سختی‌ها کنار بیایند و پس از بحران سریع‌تر بهبود پیدا کنند.

وی ادامه می‌دهد: تمرکز بر ارزش‌های معنوی مانند عشق، بخشش، همدلی و کمک به دیگران می‌تواند نگاه انسان را از تمرکز صرف بر خطر و ناامیدی دور کند. دعا و نیایش، خواندن قرآن و اشعار عرفانی نیز می‌تواند در این مسیر کمک‌کننده باشد. توکل به خدا به معنای پذیرش مشیت الهی و سپردن نتیجه به اوست.

اخبار منفی و تهدید سلامت روان

دکتر امینی در پایان به تأثیر اخبار منفی بر سلامت روان اشاره کرده و می‌گوید: اخبار منفی به‌ویژه در زمان بحران و جنگ می‌تواند اثرات عمیقی بر سلامت روان داشته باشد و موجب افزایش اضطراب و استرس، ایجاد ترس و وحشت، احساس درماندگی و ناامیدی، بروز پرخاشگری و همچنین اختلال در خواب و تمرکز شود.

مدیریت آگاهانه اطلاعات برای حفظ سلامت روان

او توصیه می‌کند: در چنین شرایطی لازم است افراد رویکردی آگاهانه و متعادل در دریافت اطلاعات داشته باشند؛ از جمله محدود کردن زمان تماشای اخبار، پرهیز از پیگیری اخبار پیش از خواب، استفاده از منابع معتبر و رسمی، پرهیز از شایعات و اخبار تأییدنشده و توجه به اخبار مثبت. زیرا حتی در دل بحران نیز تلاش‌های فراوانی برای کمک، همدلی و بازسازی در جریان است و توجه به این اخبار می‌تواند به حفظ امید در جامعه کمک کند.

به گفته ایشان هدف از این رویکرد «بی‌اطلاع ماندن» نیست، بلکه «مدیریت آگاهانه اطلاعات» است تا سلامت روان افراد و جامعه در اولویت قرار گیرد.