به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، در گفت‌وگویی با دکتر سحر کیوانلو استادیار پرستاری سلامت جامعه و سالمندی دانشکده، ایشان به سوالات ما درباره حمایت و همراه بودن با سالمندان در بحران را اینگونه پاسخ داد:

چرا از دست دادن خانه یا یکی از اعضای خانواده می‌تواند برای سالمندان فشار روانی شدیدی ایجاد کند؟

دکتر کیوانلو بیان کرد: برای بسیاری از سالمندان، خانه و خانواده فقط محل زندگی یا مجموعه‌ای از روابط نیستند؛ بلکه بخشی از هویت، خاطرات، احساس امنیت و تکیه‌گاه عاطفی آنان را شکل می‌دهند. وقتی سالمند خانه‌اش را از دست می‌دهد، در واقع بخشی از گذشته و خاطرات خود را نیز از دست داده است. از سوی دیگر، فوت همسر، فرزند یا یکی از عزیزان می‌تواند پیوندی عاطفی و عمیق را در زندگی او قطع کند. چنین فقدان‌هایی اغلب با احساس بی‌پناهی، تنهایی و بی‌ثباتی همراه است. از آنجا که در دوران سالمندی توانایی سازگاری با تغییرات ناگهانی کاهش می‌یابد، این تجربه‌ها می‌توانند اثر عمیق‌تری بر سلامت روان فرد داشته باشند.

در چنین شرایطی اطرافیان چه نکته‌ای را باید در نظر داشته باشند؟

ایشان تاکید کرد که اطرافیان باید بپذیرند که واکنش سالمند به فقدان ممکن است طولانی‌تر از دیگران باشد. سوگ در سالمندان گاهی با احساس پوچی، نگرانی از آینده یا ترس از تنهایی همراه است. بنابراین بهتر است از عجله برای «بازگشت سریع به حالت عادی» پرهیز شود و به سالمند فرصت داده شود احساسات خود را تجربه و بیان کند.

چه نشانه‌هایی ممکن است نشان‌دهنده فشار روانی یا افسردگی در سالمندان پس از چنین تجربه‌هایی باشد؟

برخی تغییرات رفتاری می‌تواند نشانه فشار روانی در سالمندان باشد؛ از جمله کاهش اشتها، اختلال خواب، بی‌علاقگی به فعالیت‌های روزمره، کناره‌گیری از جمع خانواده یا دوستان، گریه‌های مکرر، تحریک‌پذیری یا بیان جملات ناامیدانه. همچنین پس از فوت عزیزان ممکن است سالمند احساس بی‌معنایی در زندگی داشته باشد.

خانواده‌ها در صورت مشاهده این نشانه‌ها چه اقدامی باید انجام دهند؟
دکتر کیوانلو درپاسخ به این سوال گفت: این علائم باید جدی گرفته شوند و نباید صرفاً به سن و سال نسبت داده شوند. اگر این نشانه‌ها چند هفته ادامه پیدا کند یا شدت بگیرد، بهتر است از متخصص سلامت روان کمک گرفته شود. همچنین اگر سالمند جملاتی مانند «دیگر نمی‌خواهم زندگی کنم» را بیان کند، مراجعه به متخصص و دریافت کمک حرفه‌ای ضروری است.

در شرایط بحران، مانند از دست دادن خانه در حوادث یا فوت یکی از عزیزان، چگونه می‌توان احساس امنیت سالمندان را حفظ کرد؟
دکتر کیوانلو تاکید کرد، در چنین شرایطی مهم‌ترین نیاز سالمندان احساس امنیت و حمایت است. سالمند باید بداند که تنها نیست و افرادی هستند که در کنار او می‌مانند. حضور اعضای خانواده، ایجاد محیطی آرام و تا حد امکان آشنا و گفت‌وگوی صادقانه اما آرام درباره شرایط می‌تواند به کاهش اضطراب کمک کند.

در عمل چه اقدام‌هایی می‌تواند به ایجاد این احساس امنیت کمک کند؟
ایشان اذعان داشت بهتر است یک فرد مشخص در خانواده برای همراهی و گفت‌وگو با سالمند در روزهای نخست در نظر گرفته شود. همچنین باید از پنهان‌کاری یا ارائه اطلاعات مبهم پرهیز کرد و شرایط را به شکلی آرام و قابل فهم توضیح داد. نگه داشتن وسایل آشنا مانند عکس‌های خانوادگی یا اشیای خاطره‌انگیز می‌تواند حس تداوم زندگی را در سالمند تقویت کند. علاوه بر این، باید به سالمند اجازه داد درباره ترس‌ها، خاطرات و دلتنگی‌هایش صحبت کند.

پرستاران چه نقشی در حمایت عاطفی از سالمندان در چنین شرایطی دارند؟
ایشان با بیان اینکه پرستاران نقش مهمی در حمایت عاطفی از سالمندان ایفا می‌کنند گفت: یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها در این زمینه گوش دادن فعال و همدلانه است. سالمندان گاهی نیاز دارند چندین بار درباره اتفاق رخ‌داده صحبت کنند و وقتی احساس کنند شنیده می‌شوند و مورد قضاوت قرار نمی‌گیرند، فشار روانی آن‌ها کاهش می‌یابد.

پرستاران در این شرایط چه اقدام‌هایی می‌توانند انجام دهند؟
دکتر کیوانلو گفت: پرستاران می‌توانند فضایی امن برای گفت‌وگو فراهم کنند تا سالمند بدون احساس عجله یا قضاوت، احساسات خود را بیان کند. همچنین باید نشانه‌های اضطراب و افسردگی را به‌موقع تشخیص دهند و در صورت نیاز سالمند را برای دریافت خدمات مشاوره یا روان‌درمانی راهنمایی کنند. 

 خانواده‌ها چگونه می‌توانند به حفظ سلامت روان سالمندان پس از تجربه فقدان کمک کنند؟
ایشان با بیان اینکه حفظ ارتباط اجتماعی یکی از عوامل مهم در پیشگیری از افسردگی در سالمندان است تاکید کرد دیدار با اعضای خانواده، حضور در جمع‌های دوستانه یا شرکت در فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی می‌تواند حس تعلق و معنا را تقویت کند. همچنین مشارکت دادن سالمند در تصمیم‌های خانوادگی باعث می‌شود احساس ارزشمندی و احترام بیشتری داشته باشد.

چه توصیه‌های عملی برای خانواده‌ها در این زمینه وجود دارد؟
دکتر کیوانلو در پاسخ به این پرسش بیان کرد بهتر است دیدار با سالمند به صورت منظم انجام شود، حتی اگر این دیدارها کوتاه باشد. سالمند نباید از تصمیم‌های خانوادگی کنار گذاشته شود و لازم است درباره موضوعاتی مانند محل زندگی، برنامه روزانه یا برخی امور خانوادگی نظر او پرسیده شود. سپردن نقش‌های کوچک مانند مراقبت از گیاهان یا همراهی با نوه‌ها نیز می‌تواند حس مفید بودن را در او تقویت کند. باید توجه داشت که سکوت سالمند همیشه نشانه آرامش نیست و گاهی می‌تواند نشانه فشار روانی باشد.

چه اقدام‌هایی در سطح جامعه می‌تواند به این موضوع کمک کند؟ تقویت مراکز روزانه سالمندی، ایجاد گروه‌های حمایتی محله‌محور برای سالمندان سوگ‌دیده، فراهم کردن مسیرهای سریع برای ارجاع به خدمات مشاوره و روان‌درمانی و آموزش عمومی خانواده‌ها درباره سوگ و افسردگی در سالمندی از جمله اقدام‌هایی است که می‌تواند به سلامت روان سالمندان کمک کند.

محیط زندگی چه نقشی در آرامش روانی سالمندان دارد؟
ایشان تاکید کرد محیط زندگی برای سالمندان اهمیت زیادی دارد. نگه داشتن وسایل خاطره‌انگیز، عکس‌های خانوادگی یا اشیایی که ارزش عاطفی دارند می‌تواند به حفظ حس تداوم زندگی کمک کند. حتی تغییرات کوچک در محیط باید با احترام به ترجیحات سالمند انجام شود، زیرا این امر می‌تواند در ایجاد احساس آرامش در سالمند مؤثر باشد.

اگر سالمند مجبور به جابه‌جایی شود، چه نکته‌ای باید رعایت شود؟
اگر قرار است سالمند به محل جدیدی منتقل شود، بهتر است فضای جدید تا حد امکان با وسایل آشنا و مورد علاقه او شبیه‌سازی شود. همچنین لازم است سالمند در انتخاب‌ها و تصمیم‌های مربوط به محل زندگی جدید مشارکت داشته باشد.

دکتر کیوانلو در پایان بیان کرد: سالمندان پس از تجربه فقدان، چه از دست دادن خانه و چه از دست دادن عزیزان، بیش از هر چیز به حضور واقعی اطرافیان نیاز دارند؛ حضوری که در تماس گرفتن، سر زدن، کنارشان نشستن و شنیدن بدون قضاوت معنا پیدا می‌کند. گاهی یک گفت‌وگوی صمیمانه یا همراهی کوتاه می‌تواند تأثیر عمیقی بر روحیه سالمند بگذارد.
سوگ و اضطراب در سالمندان ممکن است با سکوت، گوشه‌گیری یا حتی عصبانیت بروز کند. صبوری، همدلی و حمایت مستمر خانواده و مراقبان می‌تواند از تبدیل این بحران به افسردگی طولانی‌مدت جلوگیری کند. اگر سالمند بتواند در کنار غم، دوباره حس معنا، ارتباط و احترام را در زندگی تجربه کند، امید به زندگی به تدریج بازمی‌گردد.