به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، دکتر شالی با تأکید بر تعریف اخلاق پزشکی در شرایط جنگ، بیان داشت؛ اخلاق پزشکی در شرایط جنگ، مجموعه‌ای از اصول و راهنمایی‌ها است که نحوه رفتار حرفه‌ای و اخلاقی پزشکان و کادر درمانی را در مواجهه با شرایط بحرانی، خشونت، کمبود شدید منابع (نیروی انسانی، تجهیزات، دارو) و تعداد بسیار زیاد مجروحان و بیماران تعیین می‌کند. هدف اصلی، حفظ جان و سلامت تا حد امکان، با رعایت کرامت انسانی و اصول بنیادین پزشکی است.

اصول کلیدی در خط مقدم جنگ

دکتر شالی اصول کلیدی اخلاق پزشکی در شرایط جنگ را اینگونه برشمرد:

اصل بشردوستی:  که اولویت دادن به نجات جان و کاهش رنج، بدون تبعیض نژادی، مذهبی، ملیتی یا سیاسی است.

اصل عدم تبعیض: ارائه مراقبت‌های پزشکی صرفاً بر اساس نیاز پزشکی.

اصل تناسب:تخصیص منابع محدود برای بیشترین فایده و نجات افراد. این اصل منجر به دشوارترین تصمیمات در مورد اولویت‌بندی بیماران می‌شود.

اصل حفاظت از کارکنان و تأسیسات درمانی: تأکید بر امنیت مراکز درمانی و کادر درمان.

حفظ محرمانگی و کرامت بیمار:حتی در شرایط بحرانی، حفظ حریم خصوصی و برخورد محترمانه با بیماران ضروری است.

تریاژ؛ چالش سخت اولویت‌بندی

ایشان اصلی‌ترین چالش در شرایط جنگ را تقاضای بسیار بیشتر خدمات پزشکی نسبت به عرضه دانست و در خصوص نحوه اولویت‌بندی بیماران برای منابع محدود (تخت ICU، دستگاه تنفس مصنوعی و...)، توضیح داد: چالش اصلی، زمانی است که تقاضا برای خدمات پزشکی بسیار بیشتر از عرضه است. در این حالت، کادر درمانی مجبور به اتخاذ تصمیمات دشواری در مورد اولویت‌بندی بیماران (Triage) می‌شوند.

ایشان رویکرد اصلی را "تریاژ" بر اساس احتمال زنده ماندن و شانس بهبودی با منابع موجود دانست  و اینگونه بیان کرد که اولویت اول: بیماران با شانس بقای بالا و آسیب‌های قابل مدیریت. اولویت‌های بعدی: بیماران با آسیب‌های جزئی که بدون نیاز فوری به منابع پیچیده قابل درمان هستند.محرومیت احتمالی از منابع: بیمارانی که شانس بقای کم یا حتی بدون شانس بقا دارند، ممکن است از دریافت منابع بسیار محدود محروم شوند تا این منابع صرف کسانی شود که شانس بیشتری برای زنده ماندن دارند.

دکتر شالی تأکید کرد: این تصمیمات باید تا حد امکان بر اساس معیارهای عینی پزشکی و نه عوامل شخصی یا احساسی گرفته شود.

تریاژ در جنگ در برابر صلح: تفاوتی فاحش

در پاسخ به این سوال که آیا معیارهای تریاژ در زمان جنگ با زمان صلح متفاوت است، دکتر شالی پاسخ داد: بله، تفاوت فاحشی وجود دارد. در زمان صلح، هدف اصلی پزشکی، نجات هر فرد تا جایی که امکان دارد، بدون در نظر گرفتن محدودیت شدید منابع است. اولویت‌بندی بیشتر بر اساس شدت بیماری یا فوریت نیاز است. اما در زمان جنگ، با محدودیت شدید منابع و حجم بالای بیماران روبرو هستیم. در این شرایط، هدف تغییر می‌کند: بیشترین فایده برای بیشترین تعداد افراد' یا 'نجات کسانی که شانس بقای خوبی دارند. 

خطرات و سوگیری‌ها در فرآیند تریاژ

این استاد دانشگاه به خطرات متعدد فرآیند اولویت‌بندی اشاره کرد:

• خطای قضاوت: ناشی از فشار روانی شدید و خستگی کادر درمان.
• سوگیری (Bias): تأثیرپذیری ناخودآگاه یا خودآگاه از عوامل غیرپزشکی مانند ملیت، مذهب یا ظاهر بیمار.
• فرسودگی روحی و روانی کادر درمان: بار اخلاقی و روانی سنگین انتخاب بین جان بیماران.
• ایجاد تنش و بی‌اعتمادی: در صورت عدم درک عادلانه بودن فرآیند اولویت‌بندی.

راهکارهای تضمین عدالت و اخلاق در تصمیم‌گیری‌ها

دکتر شالی برای اطمینان از عادلانه و اخلاقی بودن تصمیمات اولویت‌بندی، راهکارهایی را پیشنهاد داد،  تدوین پروتکل‌های روشن:داشتن پروتکل‌های از پیش تعیین شده بر اساس اصول پزشکی و اخلاقی جهانی (مانند استانداردهای Sphere). آموزش مداوم کادر درمان: آموزش اصول اخلاق پزشکی در شرایط بحران و نحوه اجرای پروتکل‌های تریاژ. استفاده از تیم‌های تصمیم‌گیرنده:در صورت امکان، تصمیمات مهم توسط تیمی از پزشکان گرفته شود. شفافیت (در حد امکان): توضیح روند و معیارهای اولویت‌بندی به  بیماران یا همراهان. حمایت روانی از کادر درمان:فراهم کردن خدمات حمایتی برای مقابله با فشارهای روانی.

نقض احتمالی اصل عدم تبعیض

در پاسخ به این سوال که آیا ممکن است اصل عدم تبعیض در شرایط جنگ زیر پا گذاشته شود، دکتر شالی اذعان داشت: متأسفانه، در شرایط بسیار وخیم جنگ، این خطر وجود دارد. ایشان مثال‌هایی از جمله اولویت دادن به مجروحان نظامی یا کارکنان کلیدی را ذکر کرد. با این حال، تأکید کرد که سازمان‌های بشردوستانه بر ضرورت حفظ اصل عدم تبعیض و اولویت‌بندی صرفاً بر اساس نیاز پزشکی و شانس بقا پافشاری دارند.

استانداردهای بین‌المللی: راهنمای عمل در بحران

دکتر شالی در پایان به نقش استانداردهای بین‌المللی عملیات بهداشت در زمان جنگ مانند Sphere Standards، اشاره کرد و گفت: این استانداردها چارچوب‌های مشخصی برای واکنش‌های بشردوستانه، از جمله در بخش بهداشت، ارائه می‌دهند.این استانداردها بر مواردی چون حداقل استانداردهای مراقبت، اولویت‌بندی بر اساس نیاز، تریاژ ایمن و اخلاقی، حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر و مدیریت منابع تأکید دارند و به عنوان یک راهنمای عملی برای ارائه مؤثرترین و اخلاقی‌ترین خدمات در شرایط بحرانی عمل می‌کنند.

ایشان تاکید کرد در شرایط بحرانی جنگ، آمادگی، آموزش مستمر و پایبندی به اصول اخلاقی، کلید مدیریت مؤثر و انسانی بحران‌های پزشکی هستند. کادر درمان باید با اتکا به پروتکل‌های استاندارد بین‌المللی و با حمایت سیستم‌های بهداشتی و سازمان‌های بشردوستانه، تلاش کنند تا در سخت‌ترین شرایط نیز، با حفظ کرامت انسانی، بیشترین کمک را به بیشترین تعداد افراد نیازمند ارائه دهند.

 همچنین، جامعه و سازمان‌های بین‌المللی باید با فراهم کردن منابع کافی، آموزش‌های لازم و حمایت‌های روانی، کادر درمان را در انجام وظایف خطیرشان یاری رسانند. آگاهی عمومی از چالش‌های اخلاقی پزشکی در زمان جنگ، می‌تواند به درک بهتر و حمایت از تلاش‌های ارزشمند این قهرمانان خط مقدم کمک کند.