روز دوم هفته سلامت؛ تاب آوری نظام سلامت ، مدیریت علمی در بحران
بحران‌هایی مانند همه‌گیری‌ها، بلایای طبیعی و جنگ‌ها، نظام سلامت را با شوک‌های ناگهانی مواجه می‌کنند. تاب‌آوری (Resilience) توانایی نظام سلامت در جذب، سازگاری و تحول در برابر این شوک‌هاست.مدیریت علمی در بحران یعنی استفاده از داده‌های به‌روز، مدل‌های پیش‌بینی و بازخورد مستمر در بحران های پیش آمده می باشد، بدون مدیریت علمی مبتنی بر شواهد، حتی نظام‌های سلامت پیشرفته نیز دچار فروپاشی می‌شوند.
یکی از بحران های چند سال اخیر همه‌گیری کووید-19 بوده است که نظام‌های سلامت را در سراسر جهان با چالش بی سابقه ای مواجه کرده است. بر خلاف بلایای کوتاه‌مدت مانند زلزله یا سوانح بزرگ، همه‌گیری کووید-۱۹ به دلیل گستردگی جهانی، عدم قطعیت در روش‌های درمانی و ماهیت طولانی‌مدت، نیازمند رویکردی متفاوت در مدیریت بحران بود. تجارب بین‌المللی نشان داد که نظام‌های سلامت برای بقا و عملکرد مؤثر در چنین شرایطی، نیازمند «تاب‌آوری» هستند .
سازمان جهانی بهداشت (WHO) در چارچوب جدید خود تحت عنوان National Health Emergency Alert and Response Framework (2025)، رویکرد «کل‌دولت و کل‌جامعه» را برای تقویت ظرفیت کشورها در تشخیص، ارزیابی و پاسخ به شرایط اضطراری سلامت پیشنهاد کرده است. این چارچوب بر پنج سیستم کلیدی معروف به «5C» شامل: نظارت مشارکتی، حفاظت از جامعه، مراقبت ایمن و مقیاس‌پذیر، دسترسی به اقدامات مقابله‌ای و هماهنگی اضطراری تأکید دارد .
تعریف و ابعاد تاب‌آوری نظام سلامت
تاب‌آوری نظام سلامت به عنوان «ظرفیت یک سیستم برای جذب، انطباق و تحول در هنگام مواجهه با شوک‌ها به منظور حفظ کنترل بر ساختار و عملکردهای خود» تعریف می‌شود. این تعریف نشان می‌دهد که تاب‌آوری صرفاً به معنای بازگشت به وضعیت پیش از بحران نیست، بلکه شامل توانایی تحول و انطباق با شرایط جدید نیز می‌باشد.
ابعاد تاب‌آوری نظام سلامت بر اساس مدل مرجع سازمان جهانی بهداشت شامل شش بعد است:
1) آگاهی از خطر و برنامه‌ریزی
2) رهبری و حکمرانی منعطف
3) نیروی انسانی توانمند (به‌ویژه پرستاران جامعه)
4) زنجیره تأمین و تجهیزات
5) سیستم اطلاعات سلامت فوری
6) مشارکت مردمی
مؤلفه‌های مدیریت علمی در بحران
1)رهبری و حاکمیت مقاوم: یکی از حیاتی‌ترین مؤلفه‌های تاب‌آوری نظام سلامت، وجود رهبری و حاکمیتی است که بتواند در شرایط بحرانی تصمیمات سریع و مؤثر اتخاذ کند.
2) نیروی کار سلامت تاب‌آوری: بعد روانی و سازمانی نیروی کار سلامت، نقشی حیاتی در مدیریت بحران ایفا می‌کند.
3) برنامه‌ریزی ظرفیت و مدیریت منابع: برنامه‌ریزی برای ظرفیت اضافه، یکی از ارکان اصلی آمادگی در برابر بحران است. مدیریت موفق ظرفیت بیمارستانی در شرایط بحران، نیازمند رویکردی چندبعدی شامل حوزه‌های چهارگانه «S» یعنی کارکنان (Staff)، لوازم (Supplies)، فضا (Space) و سیستم‌ها (Systems) می‌باشد.
4) انطباق‌پذیری و یادگیری سازمانی: ضرورت برنامه‌های واکنش سریع متفاوت
5) هماهنگی بین‌بخشی: مدیریت موفق بحران در نظام سلامت، نیازمند رویکردی فرابخشی است. سازمان جهانی بهداشت بر همکاری «کل‌دولت و کل‌جامعه» تأکید دارد که شامل هماهنگی بین وزارت بهداشت، سایر نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جوامع محلی می‌شود
نقش کلیدی پرستار سلامت جامعه
پرستاران سلامت جامعه، خط اول نظام سلامت در برابر بحران هستند. پژوهش نشان داده که پرستارانی که آموزش مدیریت علمی بحران دیده‌اند، تاب‌آوری نظام سلامت محلی را تا ۴۳ درصد افزایش می‌دهند .
وظایف آن‌ها شامل:
1) غربالگری سریع و رهگیری تماس
2) آموزش خودمراقبتی به جمعیت‌های آسیب‌پذیر
3) مدیریت ظرفیت بستری در سطح خانه و مراکز جامع سلامت
جمع بندی
تاب‌آوری نظام سلامت در بحران، حاصلِ ترکیبی از رویکردهای علمی و مدیریتی است که در یک چارچوب پویا و انطباق‌پذیر تعریف می‌شود. براین اساس توصیه‌های سیاستی زیر قابل ارائه است:
- توسعه برنامه‌های واکنش سریع اختصاصی برای همه‌گیری: برنامه‌هایی که با برنامه‌های معمول بلایا متفاوت باشند و بر یادگیری مستمر و توسعه روال‌های جدید تأکید داشته باشند
- استقرار مدیریت توزیع‌شده: توانمندسازی سطوح پایین‌تر سازمانی برای تصمیم‌گیری در شرایط بحران
- سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات: ایجاد داشبوردهای مدیریتی، سیستم‌های طبقه‌بندی اطلاعات و ابزارهای تصمیم‌یار مبتنی بر هوش مصنوعی
- تقویت ابعاد روانشناختی و رفاهی کارکنان: ارائه خدمات روانشناختی، کاهش فشار کاری و ایجاد انعطاف سازمانی
- رویکرد کل‌نگر و فرابخشی: هماهنگی بین همه ذینفعان در سطوح ملی و محلی
در نهایت، همانطور که پژوهشگران حوزه مدیریت سلامت تأکید کرده‌اند، «سیستمی برای تاب‌آور بودن نیاز به عملکرد خوب دارد، اما لزوماً سیستمی که عملکرد خوبی دارد برای تاب‌آور بودن نیاز به تغییر ندارد» . بنابراین، ارتقای تاب‌آوری نظام سلامت باید به عنوان یک فرایند مستمر و پویا در نظر گرفته شود، نه یک هدف ثابت.
گروه آموزشی پرستاری سلامت جامعه و سالمندی
بهار سالمی، دانشجوی کارشناسی ارشد پرستاری سلامت جامعه
ارسال نظر