وضعیت بیماری سل در جهان

بر اساس گزارش جهانی سل سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود 7/10 میلیون نفر در جهان به بیماری سل مبتلا شدند و حدود 23/1 میلیون نفر جان خود را بر اثر این بیماری از دست دادند. سل همچنان یکی از مهم‌ترین علل مرگ ناشی از یک عامل عفونی منفرد در جهان است و تداوم بار بیماری نشان می دهد  افزایش آگاهی عمومی، دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی و تقویت برنامه‌های پیشگیری همچنان ضرورت دارد.

سل چگونه منتقل می‌شود؟

سل عمدتاً از طریق هوا منتقل می‌شود. هنگامی که فرد مبتلا به سل فعال ریوی یا حنجره‌ای باکتری را در هوا منتشر می‌کند، برای مثال هنگام سرفه، صحبت کردن یا آواز خواندن، افراد دیگر ممکن است با استنشاق ذرات آلوده به باکتری مبتلا شوند. احتمال انتقال بیماری در فضاهای بسته، شلوغ و دارای تهویه نامناسب بیشتر است.

سل معمولاً از طریق دست دادن، در آغوش گرفتن، استفاده مشترک از ظروف غذا یا لمس سطوح منتقل نمی‌شود. همچنین، همه افرادی که در معرض باکتری قرار می‌گیرند الزاماً به بیماری فعال مبتلا نخواهند شد، وضعیت ایمنی بدن و عوامل خطر فرد در احتمال پیشرفت عفونت نقش دارد.

 

تفاوت عفونت نهفته سل با بیماری فعال سل

عفونت سل می‌تواند به دو شکل اصلی بروز کند :

۱. عفونت نهفته سل:

 در این وضعیت، باکتری در بدن وجود دارد، اما سیستم ایمنی مانع تکثیر فعال آن شده است. فرد معمولاً علامتی ندارد و بیماری را به دیگران منتقل نمی‌کند. با این حال، عفونت نهفته در برخی افراد  به ویژه در صورت تضعیف سیستم ایمنی ، ممکن است در آینده به بیماری فعال تبدیل شود.

۲. بیماری فعال سل:

در این وضعیت، باکتری تکثیر می‌شود و علائم بیماری ممکن است ظاهر شوند. در صورت درگیری ریه یا حنجره، فرد می‌تواند ناقل بیماری باشد و آن را به دیگران منتقل کند. تشخیص و درمان به‌موقع برای جلوگیری از عوارض و قطع زنجیره انتقال اهمیت دارد.

علائم و نشانه‌های بیماری سل

علائم سل به اندام درگیر بستگی دارد. در سل ریوی، نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:

سرفه طولانی‌مدت، به‌ویژه سرفه‌ای که بهبود نمی‌یابد

خلط ‌آوری و گاهی وجود خون در خلط

درد قفسه سینه

تب و تعریق شبانه

کاهش وزن ناخواسته

کاهش اشتها، ضعف و خستگی مداوم

در سل خارج‌ریوی علائم می‌توانند متفاوت باشند؛ تورم غدد لنفاوی، درد استخوان یا ستون فقرات و علائم عصبی ممکن است دیده شوند.

بیمار یابی فعال و غیر فعال :

در بیماریابی غیرفعال (Passive case finding)، افراد دارای علائم یا افرادی که از سوی مراکز درمانی ارجاع شده‌اند، برای بررسی بیشتر به خدمات تشخیصی مراجعه می‌کنند. در این مسیر، ارزیابی بالینی و نمونه‌گیری مناسب بر اساس دستورالعمل انجام می‌شود.

در بیماریابی فعال  (Active case finding)، تیم‌های سلامت به‌صورت هدفمند به سراغ گروه‌ها یا محیط‌هایی می‌روند که احتمال ابتلا یا انتقال در آن‌ها بیشتر است؛ برای مثال، برخی محیط‌های پرتراکم یا جمعیت‌های دارای عوامل خطر. غربالگری باید مطابق دستورالعمل برنامه کنترل سل و با حفظ محرمانگی، احترام و عدم انگ ‌زنی انجام شود.

چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟

هر فردی ممکن است به سل مبتلا شود، اما احتمال پیشرفت عفونت به بیماری فعال در برخی گروه‌ها بیشتر است، از جمله:

افراد دارای تماس نزدیک و طولانی با بیمار مبتلا به سل فعال

افراد مبتلا به HIV یا سایر شرایط تضعیف‌ کننده سیستم ایمنی

بیماران مبتلا به دیابت 

افراد دچار سوءتغذیه

مصرف‌کنندگان دخانیات

افرادی که در محیط‌های شلوغ و کم‌تهویه زندگی یا کار می‌کنند.

روش‌های تشخیص بیماری سل

تشخیص سل بر اساس بررسی علائم، سابقه تماس، معاینه بالینی و آزمایش‌های مناسب انجام می‌شود.

آزمایش‌های مهم عبارت‌اند از :

• آزمایش مولکولی سریع: برای شناسایی مواد ژنتیکی باکتری سل و در برخی روش‌ها بررسی مقاومت دارویی؛ سازمان جهانی بهداشت استفاده از آزمایش‌های سریع توصیه‌شده را به‌عنوان آزمون اولیه در افراد دارای علائم مشکوک توصیه می‌کند.
• آزمایش خلط:  بررسی نمونه خلط با روش‌های مولکولی، میکروسکوپی یا کشت برای شناسایی باکتری؛ کشت همچنین می‌تواند در بررسی‌های تکمیلی و حساسیت دارویی کاربرد داشته باشد.
• رادیوگرافی قفسه سینه: برای ارزیابی تغییرات احتمالی ریه؛ به‌تنهایی تشخیص قطعی سل را اثبات نمی‌کند.
• تست پوستی توبرکولین ((TST  یا تست مانتو:  برای شناسایی شواهد عفونت سل به کار می‌رود.
• آزمایش خون IGRA: برای شناسایی پاسخ ایمنی به باکتری سل استفاده می‌شود.

نکته مهم این است که تست پوستی و آزمایش IGRA به‌تنهایی نمی‌توانند عفونت نهفته را از بیماری فعال تفکیک کنند. در صورت مثبت شدن این آزمایش‌ها، ارزیابی پزشکی و بررسی‌های تکمیلی برای رد یا تأیید بیماری فعال ضروری است.

اصول کلی درمان و پیگیری

سل در بیشتر موارد قابل درمان است. برای بسیاری از بیماران مبتلا به سل ریوی حساس به دارو، رژیم استاندارد شش‌ماهه شامل دو ماه فاز اولیه با ایزونیازید، ریفامپین، پیرازینامید و اتامبوتول و سپس چهار ماه ایزونیازید و ریفامپین است؛ با این حال، رژیم‌های کوتاه‌تر برای برخی گروه‌های واجد شرایط نیز در راهنماهای جدید مطرح شده‌اند. انتخاب رژیم، دوز و مدت درمان باید مطابق آخرین دستورالعمل ملی و نظر تیم درمان باشد.

قطع خودسرانه دارو، مصرف نامنظم یا تغییر درمان بدون نظر متخصص می‌تواند به شکست درمان، عود بیماری و ایجاد یا گسترش مقاومت دارویی منجر شود. ویتامین B6 ممکن است برای برخی بیماران بر اساس داروی مصرفی و عوامل خطر تجویز شود؛ مصرف آن باید طبق نظر تیم درمان باشد.

نیاز به ماسک، محدودیت حضور در محیط‌های عمومی و سایر اقدامات احتیاطی باید بر اساس مسری بودن بیمار، وضعیت بالینی، پاسخ به درمان و دستورالعمل‌های کنترل عفونت تعیین شود. همه بیماران صرفاً به دلیل ورود به فاز نگهدارنده، الزاماً به قرنطینه یکسان نیاز ندارند.

 

اصول مراقبتی در بیماری سل

پیشگیری از سل به مجموعه‌ای از اقدامات فردی، خانوادگی و اجتماعی نیاز دارد:

۱.  تشخیص و درمان زودهنگام: شناسایی سریع بیماران و تکمیل درمان، خطر انتقال بیماری را کاهش می‌دهد

۲.  تهویه مناسب محیط:  باز نگه داشتن مسیر جریان هوا و کاهش حضور طولانی‌مدت در فضاهای بسته و کم‌تهویه می‌تواند به کاهش خطر انتقال کمک کند.

۳.  رعایت اصول کنترل عفونت: استفاده از ماسک مناسب، بهداشت تنفسی، رعایت دستورالعمل‌های مراکز درمانی و استفاده از حفاظت تنفسی مناسب برای کارکنان سلامت در شرایط پرخطر اهمیت دارد

۴. بررسی افراد در تماس نزدیک: افراد دارای تماس نزدیک با بیمار مبتلا باید طبق نظر کارکنان سلامت ارزیابی شوند و در صورت لزوم آزمایش و درمان پیشگیرانه دریافت کنند.

۵. درمان پیشگیرانه عفونت سل: در افراد واجد شرایط، پس از ارزیابی و رد بیماری فعال، درمان پیشگیرانه می‌تواند خطر پیشرفت عفونت به بیماری فعال را کاهش دهد.

۶. واکسیناسیون BCG: این واکسن در بسیاری از کشورها برای نوزادان و کودکان استفاده می‌شود و به‌ویژه در پیشگیری از شکل‌های شدید سل در کودکان اهمیت دارد. واکسن BCG حفاظت کامل در برابر همه شکل‌های سل ایجاد نمی‌کند و جایگزین تشخیص و درمان نیست.

نقش پرستاران و کارکنان سلامت در کنترل سل

پرستاران و سایر کارکنان سلامت نقش مهمی در پیشگیری و کنترل سل دارند. آموزش جامعه درباره علائم هشداردهنده، شناسایی افراد در معرض خطر، ارجاع به‌موقع افراد مشکوک، پیگیری درمان، آموزش اهمیت مصرف منظم دارو و کاهش انگ اجتماعی مرتبط با بیماری از جمله وظایف مهم آنان است .

همچنین، رعایت اصول کنترل عفونت در مراکز درمانی و حمایت از بیماران برای تکمیل دوره درمان، به کاهش انتقال بیماری و بهبود پیامدهای سلامت کمک می‌کند .

 

نکته: در صورت وجود سرفه طولانی‌مدت، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن بدون علت یا تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل، برای ارزیابی پزشکی به مرکز بهداشت یا مرکز درمانی مراجعه کنید. تشخیص و درمان باید توسط تیم درمان انجام شود و مصرف خودسرانه داروهای ضدسل توصیه نمی‌شود.

 

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی