هفته ملی بسیج اطلاع‌­ رسانی تغذیه سالم،  که هر ساله در بازه زمانی 15 تا 30 دی ماه می باشد فرصتی برای جلب توجه عموم جامعه به اهمیت تغذیه صحیح و تشویق به انتخاب سبک زندگی سالم است . این هفته با هدف ارتقای سطح آگاهی عمومی نسبت به نقش تغذیه در سلامت بدن و کاهش بروز بیماری‌­های مرتبط با رژیم غذایی نامناسب برگزار می‌­شود، چرا که تغذیه سالم یکی از پایه‌­های اساسی سلامت و پیشگیری از بیماری‌­های غیرواگیر مثل دیابت، بیماری‌­های قلبی و برخی سرطان‌­ها است.

تعریف تغذیه سالم تغذیه سالم به معنای مصرف مختلف مواد غذایی در اندازه­‌های مناسب است به‌گونه‌­ای که بدن تمام مواد مغذی ضروری شامل کربوهیدرات‌­ها، پروتئین‌­ها، چربی‌­های سالم، ویتامین‌­ها و مواد معدنی را دریافت کند. این نوع رژیم غذایی از سوءتغذیه در تمامی اشکال آن و همچنین از بیماری‌های مزمن پیشگیری می‌­کند.

اهداف هفته اطلاع‌­رسانی تغذیه سالم

آگاه‌­سازی عموم: پرستاران مسئول ارتقای سواد سلامت افراد، خانواده‌ها و گروه‌های اجتماعی هستند. آگاه ‌سازی در حوزه تغذیه سالم شامل انتقال اطلاعات علمی، قابل فهم و متناسب با فرهنگ جامعه است. پرستار با آموزش مفاهیمی مانند نیازهای تغذیه‌ای در سنین مختلف، گروه‌های غذایی، برچسب‌خوانی مواد غذایی و پیامدهای تغذیه ناسالم، به توانمندسازی مردم کمک می‌کند.

تشویق رفتارهای غذایی سالم: پرستاران فراتر از آموزش، نقش مهمی در تغییر  رفتار و پایدارسازی عادات غذایی سالم دارند. آنها افراد را به مصرف میوه و سبزی، کاهش مصرف نمک، شکر و چربی‌های اشباع و رعایت وعده‌های غذایی منظم تشویق می‌کنند. همچنین با شناسایی موانع اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی، راهکارهای عملی و بومی برای بهبود رفتار غذایی ارائه می‌دهد.

پیشگیری از چاقی و سوءتغذیه: پرستاران نقش کلیدی در پیشگیری اولیه از چاقی و سوءتغذیه در سطح جامعه دارند و با پایش وضعیت رشد کودکان، ارزیابی شاخص توده بدنی (BMI)، شناسایی افراد در معرض خطر و آموزش تغذیه متعادل، از بروز چاقی و سوءتغذیه جلوگیری می‌کنند. توجه همزمان به سوتغذیه و پرخوری به‌ویژه در گروه‌های آسیب‌پذیر، از وظایف اساسی پرستاری  است.

حمایت از سیاست‌­های سلامت عموم:  پرستاران به‌عنوان رابط بین مردم و نظام سلامت، نقش مؤثری در اجرای سیاست‌های تغذیه‌ای کشور دارند. پرستاران با اجرای برنامه‌های ملی مانند کاهش مصرف نمک و شکر، ترویج تغذیه سالم در مدارس و مراکز بهداشتی و گزارش مشکلات تغذیه‌ای جامعه، از سیاست‌های سلامت عمومی حمایت می‌کنند. همچنین با مشارکت در برنامه‌ریزی، پایش و ارزشیابی مداخلات تغذیه‌ای، به بهبود اثربخشی سیاست‌ها کمک می‌نمایند.

اصول تغذیه سالم:

• مصرف میوه‌­ها و سبزیجات به میزان حداقل ۵ واحد در روز
• انتخاب غلات کامل به جای غلات تصفیه‌­شده
• کاهش قندهای افزوده، نمک و چربی‌­های اشباع
• انتخاب منابع پروتئینی متنوع مانند حبوبات، ماهی، مرغ و مغزیجات
• تعادل انرژی مصرفی و فعالیت بدنی مناسب

 

مواد غذایی ناسالم و پیامدهای مصرف آن‌ها

الف) فست‌فودها

فست‌فودها معمولاً حاوی چربی‌های اشباع و ترانس، نمک بالا و کالری زیاد هستند و ارزش غذایی پایینی دارند.

پیامدها: افزایش وزن و چاقی شکمی،افزایش فشار خون به علت سدیم بالا، افزایش کلسترول LDL و تری‌گلیسرید ،افزایش خطر بیماری‌های قلبی–عروقی

ب) کنسروها و غذاهای فرآوری‌شده

بسیاری از کنسروها برای افزایش ماندگاری دارای نمک، مواد نگهدارنده و چربی بالا هستند.

پیامدها: افزایش فشار خون ، احتباس مایعات در بدن ، افزایش خطر بیماری‌های کلیوی و قلبی ، کاهش دریافت ریزمغذی‌های ضروری

ج) نوشابه‌ها و نوشیدنی‌های شیرین

نوشابه‌ها منبع قند ساده و کالری پنهان هستند و فاقد ارزش تغذیه‌ای‌اند.

پیامدها: افزایش قند خون و مقاومت به انسولین ، افزایش خطر دیابت نوع ۲، افزایش وزن و چاقی ، افزایش تری‌گلیسرید خون

د) اسنک‌ها (چیپس، پفک، تنقلات صنعتی)

این مواد حاوی چربی‌های ناسالم، نمک زیاد و افزودنی‌های شیمیایی هستند.

پیامدها: افزایش فشار خون ، افزایش چربی خون ، اختلال در اشتها و پرخوری ،کاهش دریافت مواد مغذی مفید

هـ) غذاهای پرکالری با ارزش غذایی کم

مانند شیرینی‌ها، کیک‌ها، غذاهای سرخ‌شده و سس‌های چرب.

ویژگی‌ها: کالری بالا  و فیبر، ویتامین و املاح کم ، احساس سیری کوتاه‌مدت

شاخص های ارزیابی وضعیت تغذیه ای

BMI و میزان کالری دریافتی دو شاخص کلیدی برای ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای هستند. رعایت تعادل کالری و انتخاب غذاهای سالم، نقش مهمی در حفظ وزن مناسب، پیشگیری از بیماری‌ها و ارتقای سلامت فرد و جامعه دارد. شاخص توده بدنی (Body Mass Index)  معیاری برای ارزیابی تناسب وزن با قد است و نشان می‌دهد آیا وزن فرد در محدوده سالم قرار دارد یا خیر.BMI  طبیعی (24.9-18.5) نشان‌دهنده تعادل بین دریافت و مصرف انرژی است. شاخص تود بدنی بالا یا پایین، هر دو می توانند نشانه الگوی غذایی نامناسب باشند.

میزان کالری دریافتی

میزان کالری مورد نیاز به سن، جنس، وزن، قد و سطح فعالیت بستگی دارد، اما به‌طور کلی زنان بزرگسال حدود ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلوکالری در روز و مردان بزرگسال به حدود ۲۲۰۰ تا ۲۷۰۰ کیلوکالری در روزنیاز دارند. تغذیه سالم بر کیفیت کالری تأکید دارد، نه فقط مقدار آن. منظور از کالری سالم، تامین انرژی از منابع: غلات سبوس‌دار، میوه و سبزیجات ، پروتئین‌های کم‌چرب ، چربی‌های مفید (روغن زیتون، مغزها) می باشد.

پیام‌­های کلیدی تغذیه سالم  

تنوع غذایی به معنای دریافت مواد مغذی از گروه‌­های مختلف غذایی است.

 کنترل اندازه وعده‌­ها می‌­تواند به جلوگیری از پرخوری و حفظ وزن سالم کمک کند.

ترکیب میوه و سبزیجات متنوع باعث بهبود دریافت ویتامین‌­ها، مواد معدنی و فیبر می­‌شود.

کاهش مصرف قند و چربی‌­های ناسالم نقش مهمی در کاهش خطر بیماری‌­های قلبی دارد.

 

راهکار و توصیه های عملی برای داشتن تغذیه سالم

• برنامه‌­ریزی وعده‌­های روزانه با تمرکز بر مواد غذایی کامل
• جایگزینی غذاهای فرآوری‌­شده با غذاهای خانگی تهیه‌­شده
• خواندن برچسب‌­های غذایی برای انتخاب گزینه‌­های سالم‌تر
• نوشیدن آب کافی و کاهش نوشابه‌­ها و نوشیدنی‌­های پرقند
• ترکیب فعالیت بدنی منظم با یک رژیم غذایی متعادل

 

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی