ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) نام گروهی متشکل از ۲۰۰ ویروس شناخته شده است. این ویروس‌ها در بیشتر افراد باعث نگرانی نمی‌شوند، اما عفونت با برخی از انواع پرخطر آن شایع است و می‌تواند منجر به ایجاد زگیل‌های تناسلی یا سرطان شود. در واقع، عفونت مداوم با انواع پرخطر HPV علت اصلی سرطان دهانه رحم محسوب می‌شود و با سرطان‌های فرج، واژن، دهان و حلق، آلت تناسلی مردانه و مقعد نیز ارتباط مستقیم دارد. آمارهای جهانی نشان می‌دهند که در سال ۲۰۱۹، HPV عامل بروز حدود ۶۲۰,۰۰۰ مورد سرطان در زنان و ۷۰,۰۰۰ مورد در مردان بوده است. سرطان دهانه رحم، به تنهایی بیش از ۹۰ درصد از سرطان‌های مرتبط با HPV در زنان را تشکیل می‌دهد و از نظر میزان بروز و مرگ‌ومیر، نابرابری چشمگیری میان کشورهای پردرآمد و کم‌درآمد مشاهده می‌شود که عمدتاً ناشی از تفاوت در دسترسی به خدمات واکسیناسیون، غربالگری و درمان است.

این ویروس، شایع‌ترین عفونت مقاربتی در جهان به شمار می‌رود و تقریباً تمام افراد فعال از نظر جنسی در مقطعی از زندگی خود، معمولاً بدون هیچ علامتی، به آن آلوده می‌شوند. در اکثر موارد، سیستم ایمنی بدن طی یک تا دو سال ویروس را به طور طبیعی، بدون هیچ پیامد پایداری از بین می برد، با این حال، برخی از عفونت‌ها پایدار می‌مانند. عفونت با انواع کم‌خطر می‌تواند باعث ایجاد زگیل‌های تناسلی شود، در حالی که عفونت پایدار با انواع پرخطر منجر به تغییرات سلولی پیش‌سرطانی می‌گردد که در صورت عدم شناسایی و درمان، ممکن است طی ۱۵ تا ۲۰ سال به سرطان تبدیل شوند. سرطان دهانه رحم شایع‌ترین نوع سرطان ناشی از HPV است.

واکسیناسیون، یک روش پیشگیرانه بسیار مؤثر و ایمن در دسترس است. در حال حاضر شش واکسن HPV دارای مجوز در جهان وجود دارد: سه واکسن دوگانه، دو واکسن چهارگانه و یک واکسن نه‌گانه . تمامی این واکسن‌ها در پیشگیری از عفونت ناشی از دو نوع پرخطر ۱۶ و ۱۸ که در مجموع مسئول حدود ۷۰ درصد موارد سرطان دهانه رحم در سطح جهان هستند، از کارآیی بسیار بالایی برخوردارند. این واکسن‌ها همچنین در جلوگیری از تشکیل ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم ناشی از همین انواع ویروس، بسیار موفق عمل می‌کنند. واکسن چهارگانه، علاوه بر این، در پیشگیری از زگیل‌های تناسلی-مقعدی که یک بیماری شابع تناسلی و تقریباً همیشه ناشی از عفونت با انواع ۶ و ۱۱ HPV است، بسیار مؤثر است. واکسن نه‌گانه نیز دامنه محافظت را گسترش داده و ایمنی اضافی در برابر پنج نوع پرخطر دیگر (۳۱، ۳۳، ۴۵، ۵۲ و ۵۸) ایجاد می‌کند. این واکسن‌ها حاوی هیچ ویروس زنده یا ماده ژنتیکی (DNA) ویروس نیستند، بنابراین به هیچ وجه نمی‌توانند باعث ایجاد سرطان یا سایر بیماری‌های مرتبط با HPV شوند.

توصیه‌های واکسیناسیون و برنامه زمان‌بندی تزریق

گروه هدف اصلی در اکثر کشورهایی که واکسیناسیون HPV را اجرا می‌کنند، دختران نوجوان در بازه سنی ۹ تا ۱۴ سال، یعنی قبل از آغاز فعالیت جنسی و مواجهه احتمالی با ویروس هستند. با این حال، واکسیناسیون برای پسران نیز به منظور پیشگیری از انتقال ویروس و سرطان‌های مرتبط در مردان توصیه می‌شود. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) ، واکسیناسیون روتین را در سن ۱۱ یا ۱۲ سالگی (با قابلیت شروع از ۹ سالگی) برای همه نوجوانان توصیه می‌کند. این مرکز، واکسیناسیون را برای همه افراد تا سن ۲۶ سال که در سنین پایین‌تر دوره کامل واکسیناسیون را دریافت نکرده‌اند، نیز توصیه می‌کند. با این حال، برخی از بزرگسالان در محدوده سنی ۲۷ تا ۴۵ سال ممکن است پس از مشورت با پزشک معالج خود و با در نظر گرفتن سوابق روابط جنسی و واکسیناسیون قبلی، تصمیم به دریافت واکسن بگیرند. برنامه واکسیناسیون بسته به سن فرد در زمان دریافت اولین دوز، به صورت یک سری دو یا سه دوز تنظیم می‌شود.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در موضع‌نامه خود، برنامه‌های زمانی زیر را پیشنهاد کرده است:

· یک برنامه تک‌دوز یا دو دوز برای دختران در گروه سنی ۹ تا ۱۴ سال.

· یک برنامه تک‌دوز یا دو دوز برای دختران و زنان جوان در گروه سنی ۱۵ تا ۲۰ سال.

· یک برنامه دو دوز با فاصله حداقل ۶ ماه برای زنان بالای ۲۱ سال.

  توجه به این نکته ضروری است که حداقل دو دوز و در صورت امکان سه دوز برای افرادی که سیستم ایمنی ضعیف دارند (مانند مبتلایان به HIV یا دریافت‌کنندگان عضو پیوندی) بدون در نظر گرفتن سن، لازم و ضروری است.

عوارض جانبی، ایمنی و مراقبت‌های پس از تزریق

واکسن HPV از نظر ایمنی پروفایل بسیار مطلوبی دارد. شایع‌ترین عوارض گزارش شده واکنش‌های موضعی مانند درد، قرمزی یا تورم در ناحیه تزریق در ۲۰ تا ۹۰ درصد افراد می باشد. تب خفیف (در حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد موارد) نیز در ۱۵ روز نخست پس از تزریق دیده شده است. برخی از عوارض سیستمیک مانند حالت تهوع، سرگیجه، دردهای عضلانی و احساس بی‌حالی در برخی از دریافت‌کنندگان گزارش شده است. عوارض موضعی معمولاً با افزایش تعداد دوزها، اندکی بیشتر می‌شوند، اما بروز تب با افزایش دوز ارتباط معناداری ندارد. یک واکنش مهم که می‌تواند پس از تزریق هر واکسنی، به ویژه در نوجوانان، رخ دهد، سنکوپ یا غش کردن است. این یک پاسخ عاطفی-عصبی به تزریق است و به خود واکسن مرتبط نیست. برای جلوگیری از آسیب‌های ناشی از زمین خوردن، توصیه می‌شود که نوجوانان در حین دریافت واکسن حتماً در حالت نشسته یا درازکشیده باشند و حداقل به مدت ۱۵ دقیقه پس از تزریق نیز در همان حالت استراحت کنند.

واکسیناسیون HPV یک روش پیشگیرانه است و از عفونت‌های جدید با ویروس جلوگیری می‌کند، اما قادر به درمان عفونت‌ها یا بیماری‌های موجود ناشی از HPV نیست. این واکسن زمانی حداکثر اثرگذاری خود را دارد که قبل از هرگونه مواجهه فرد با ویروس تزریق شود. همچنین، باید به این نکته کلیدی توجه داشت که واکسیناسیون HPV به هیچ وجه جایگزین برنامه‌های منظم غربالگری سرطان دهانه رحم (مانند آزمایش پاپ اسمیر یا تست HPV) نمی‌شود. این دو استراتژی، نقش مکمل حیاتی برای یکدیگر دارند: واکسن از عفونت‌های آینده پیشگیری می‌کند، در حالی که غربالگری به دنبال شناسایی تغییرات پیش‌سرطانی ناشی از عفونت‌های احتمالی گذشته است تا بتوان آن‌ها را در مراحل اولیه و کاملاً قابل درمان، مدیریت کرد.

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی