دوره جوانی و نوجوانی یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی برای شکل‌گیری الگوهای رفتاری، اجتماعی و سلامت‌محور است. بسیاری از رفتارهایی که در این دوره شکل می‌گیرند، از جمله الگوی تغذیه، فعالیت بدنی، مصرف دخانیات و مواد، رفتارهای جنسی، نحوه استفاده از فناوری و شیوه مواجهه با فشارهای روانی، می‌توانند سلامت فرد را در سال‌های بعد نیز تحت تأثیر قرار دهند.

سازمان ملل متحد هر سال ۱۲ اوت را به عنوان روز جهانی جوانان (International Youth Day) گرامی می‌دارد. این مناسبت با هدف جلب توجه جامعه جهانی به مسائل و ظرفیت‌های جوانان و تقویت مشارکت آنان در جامعه شکل گرفته است. با توجه به نقش تعیین‌کننده جوانان در آینده جوامع، توجه به سلامت آنان باید از رویکرد صرفاً درمانی فراتر رفته و بر پیشگیری، ارتقای سلامت، عدالت در دسترسی به خدمات و مشارکت فعال خود جوانان استوار باشد.

سلامت جوانان؛ فراتر از نبود بیماری

سلامت جوانان مفهومی چندبعدی است و سلامت جسمی، روانی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد. سازمان جهانی بهداشت، دوره نوجوانی را مرحله‌ای از زندگی بین کودکی و بزرگسالی و معمولاً در محدوده سنی ۱۰ تا ۱۹ سال تعریف می‌کند. در این دوره، رشد سریع جسمی، شناختی و روانی ـ اجتماعی رخ می‌دهد و بسیاری از الگوهای رفتاری مرتبط با سلامت شکل می‌گیرند. از این منظر، برنامه‌های سلامت جوانان باید علاوه بر تشخیص و درمان بیماری‌ها، بر ایجاد محیط‌های سالم، افزایش سواد سلامت، آموزش مهارت‌های زندگی، دسترسی عادلانه به خدمات و مشارکت جوانان در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با سلامت تمرکز کنند.

مهم‌ترین چالش‌های سلامت جوانان

۱. سلامت روان

سلامت روان یکی از مهم‌ترین ابعاد سلامت جوانان است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵، حدود یک نفر از هر هفت نوجوان ۱۰ تا ۱۹ ساله در جهان با یک اختلال روانی زندگی می‌کند. افسردگی، اضطراب و اختلالات رفتاری از مشکلات مهم این گروه سنی هستند و بسیاری از موارد همچنان شناسایی و درمان نمی‌شوند.

فقر، خشونت، تبعیض، طرد اجتماعی، فشارهای تحصیلی و زندگی در شرایط بحران یا ناامنی می‌توانند سلامت روان جوانان را تهدید کنند. بنابراین ایجاد محیط‌های حمایتگر، کاهش انگ مرتبط با مشکلات روانی و فراهم کردن دسترسی به خدمات سلامت روان از اقدامات اساسی برای ارتقای سلامت این گروه محسوب می‌شود.

۲. حوادث و آسیب‌ها

آسیب‌ها همچنان از مهم‌ترین تهدیدهای سلامت نوجوانان و جوانان هستند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۴، حوادث ترافیکی، غرق‌شدگی، خشونت بین‌فردی و خودآسیب‌رسانی از علل مهم مرگ در گروه سنی ۱۰ تا ۲۴ سال محسوب می‌شوند. این موضوع اهمیت برنامه‌های پیشگیری از آسیب، آموزش ایمنی، ارتقای رفتارهای ایمن در ترافیک و افزایش دسترسی جوانان به خدمات حمایتی و سلامت روان را نشان می‌دهد.

۳. مصرف دخانیات، الکل و مواد

شروع مصرف مواد در سنین پایین می‌تواند احتمال تداوم مصرف و بروز اختلالات مرتبط با مصرف مواد را در سال‌های بعد افزایش دهد. سازمان جهانی بهداشت در گزارش جهانی سال ۲۰۲۴ بر اهمیت پیشگیری، سیاست‌های کاهش آسیب و دسترسی به خدمات درمانی برای اختلالات مصرف مواد تأکید کرده است.

برنامه‌های سلامت جامعه در این زمینه باید به جای تمرکز صرف بر هشدار و ترساندن، بر افزایش مهارت‌های تصمیم‌گیری، تقویت حمایت اجتماعی، کاهش عوامل خطر و ایجاد دسترسی به خدمات مشاوره‌ای و درمانی تأکید کنند.

۴. تغذیه و فعالیت بدنی

الگوهای تغذیه‌ای و میزان فعالیت بدنی در دوران نوجوانی و جوانی می‌توانند بر سلامت آینده فرد اثرگذار باشند. کم‌تحرکی و رژیم غذایی نامناسب با افزایش خطر اضافه‌وزن، چاقی و بیماری‌های غیرواگیر در سال‌های بعد زندگی ارتباط دارند. به همین دلیل، مدرسه، دانشگاه، خانواده و محیط‌های اجتماعی باید به عنوان بسترهای مهم برای ایجاد و حفظ رفتارهای سلامت‌محور مورد توجه قرار گیرند.

۵. سلامت جنسی و باروری

دسترسی به اطلاعات علمی و خدمات سلامت متناسب با نیازهای جوانان، بخش مهمی از سلامت آنان است. سازمان جهانی بهداشت بر ضرورت ارائه خدمات قابل دسترس، عادلانه، مناسب و مؤثر برای نوجوانان تأکید دارد. آموزش متناسب با سن، مشاوره حرفه‌ای و کاهش موانع دسترسی به خدمات می‌تواند در پیشگیری از بارداری ناخواسته، عفونت‌های منتقله از راه جنسی و پیامدهای نامطلوب سلامت مؤثر باشد.

رویکردهای نوین در ارتقای سلامت جوانان

یکی از تغییرات مهم در رویکردهای جدید سلامت جوانان، حرکت از «ارائه خدمت برای جوانان» به سمت «ارائه خدمت با مشارکت جوانان» است.

استانداردهای جهانی جدید سازمان جهانی بهداشت برای خدمات سلامت نوجوانان که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند، بر مشارکت و توانمندسازی نوجوانان، مراقبت مبتنی بر شواهد، عدم تبعیض، مشارکت خانواده و جامعه و بهبود مستمر کیفیت خدمات تأکید دارند. این رویکرد می‌تواند به ایجاد خدمات سلامت جوان‌پسند، قابل اعتماد و متناسب با نیازهای واقعی این گروه کمک کند.

نقش پرستاران در ارتقای سلامت جوانان

پرستاران، به‌ویژه پرستاران سلامت جامعه، می‌توانند نقش مؤثری در ارتقای سلامت جوانان داشته باشند. این نقش فقط به آموزش محدود نمی‌شود، بلکه شامل ارزیابی، پیشگیری، شناسایی زودهنگام مشکلات و پیوند جوانان با خدمات مورد نیاز است.

برخی از مهم‌ترین نقش‌های پرستاران عبارت‌اند از:

- ارزیابی عوامل خطر جسمی، روانی و اجتماعی

- آموزش سبک زندگی سالم و خودمراقبتی- شناسایی زودهنگام مشکلات سلامت روان

- آموزش پیشگیری از مصرف دخانیات و مواد

- آموزش پیشگیری از حوادث و آسیب‌ها

- ارائه آموزش‌های مناسب درباره سلامت جنسی و باروری

- ارجاع به موقع جوانان به خدمات تخصصی

- حمایت از خانواده‌ها و تقویت شبکه‌های اجتماعی حمایتگر

- مشارکت دادن جوانان در طراحی و اجرای برنامه‌های ارتقای سلامت.

پرستار سلامت جامعه می‌تواند با ایجاد ارتباطی مبتنی بر اعتماد، محرمانگی و عدم قضاوت، زمینه مراجعه جوانان به نظام سلامت را تقویت کند.

سرمایه‌گذاری بر سلامت جوانان تنها به معنای کاهش بیماری در آینده نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری بر تاب‌آوری، بهره‌وری، مشارکت اجتماعی و توسعه پایدار جامعه است.

 

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی