اهمیت پای دیابتی
پای دیابتی یکی از عوارض شایع و مهم بیماری دیابت است. با توجه به شیوع بالای دیابت در جامعه، توجه به مراقبت از پا اهمیت زیادی دارد. به‌طور تقریبی، از هر سه فرد مبتلا به دیابت، یک نفر ممکن است در طول زندگی خود با عارضه پای دیابتی مواجه شود؛ عارضه‌ای که گاهی به بستری، افزایش هزینه‌های درمانی و در موارد شدید، قطع عضو منجر می‌شود.

احتمال عود زخم پای دیابتی

یکی از نکات مهم درباره پای دیابتی، احتمال عود آن است. پس از ایجاد زخم، احتمال بازگشت آن در سال نخست حدود ۴۰ درصد و طی پنج سال آینده حدود ۶۵ درصد گزارش می‌شود. به همین دلیل، مراقبت از پا باید به‌صورت مستمر و روزانه انجام شود.

مهم‌ترین عوامل ایجاد پای دیابتی

پای دیابتی معمولاً در اثر ترکیبی از عوامل مختلف ایجاد می‌شود. کنترل نامناسب قند خون، نوروپاتی دیابتی و اختلال در خون‌رسانی اندام‌ها از مهم‌ترین عوامل هستند.

نوروپاتی دیابتی باعث کاهش حس درد، به‌ویژه در قسمت‌های انتهایی پا، می‌شود. در نتیجه، بیمار ممکن است زخم، تاول یا آسیب کوچکی را احساس نکند و این آسیب به‌تدریج گسترش پیدا کند.

از سوی دیگر، کاهش خون‌رسانی به اندام‌های انتهایی، روند ترمیم زخم را کند می‌کند. اگر زخم عفونی شود یا برای مدت طولانی باقی بماند، احتمال ایجاد نکروز، گسترش عفونت و در موارد شدید، قطع عضو افزایش می‌یابد.

عوامل افزایش‌دهنده خطر زخم

برخی عوامل، خطر ایجاد زخم پای دیابتی را افزایش می‌دهند، از جمله:

• کنترل نامناسب قند خون و بالا بودن HbA1c؛
• بیماری‌های کلیوی؛
• مشکلات بینایی؛
• تغییر شکل مادرزادی یا اکتسابی پا؛
• پوشیدن کفش نامناسب؛
• استفاده از کفش‌های پنجه‌تنگ یا پاشنه‌بلند؛
• وجود درز یا قسمت‌های برجسته در داخل کفش؛
• مصرف سیگار.

بررسی روزانه پاها

بیمار مبتلا به دیابت باید هر شب پاهای خود را به‌دقت بررسی کند. کف پا، روی پا، پاشنه و فضای بین انگشتان باید از نظر وجود علائم زیر بررسی شود:

• قرمزی؛تورم؛ تاول؛ زخم؛ ترک پوستی؛ تغییر رنگ؛ ترشح یا بوی نامطبوع.

افرادی که به‌دلیل مشکلات بینایی قادر به دیدن کف پای خود نیستند، می‌توانند از آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده استفاده کنند.

شست‌وشو و خشک‌کردن پا

شست‌وشوی روزانه پا اهمیت زیادی دارد. پس از شست‌وشو، پا باید کاملاً خشک شود، به‌خصوص فضای بین انگشتان؛ زیرا رطوبت باقی‌مانده می‌تواند زمینه ایجاد عفونت قارچی و آسیب پوستی را فراهم کند.

استفاده از کرم مرطوب‌کننده برای جلوگیری از خشکی و ترک پوست توصیه می‌شود، اما نباید کرم را بین انگشتان پا استفاده کرد.

انتخاب جوراب مناسب

جوراب مناسب باید:

• نخی و تمیز باشد؛ بدون درز یا دارای درز بسیار ظریف باشد؛ اندازه مناسبی داشته باشد؛ کش آن بیش از حد سفت نباشد؛ هر روز تعویض شود.

جوراب‌های دارای درز برجسته یا کش بسیار محکم ممکن است به پوست فشار وارد کنند و باعث ایجاد زخم شوند.

کفش‌های نامناسب

کفش‌های زیر برای افراد مبتلا به دیابت مناسب نیستند:

• کفش‌های پنجه‌تنگ یا نوک‌تیز؛
• کفش‌های پاشنه‌بلند؛
• صندل‌های انگشتی؛
• صندل‌ها و دمپایی‌هایی که پا را به‌خوبی ثابت نگه نمی‌دارند؛
• کفش‌های بسیار گشاد یا بسیار تنگ؛
• کفش‌های فرسوده؛
• کفش‌هایی با کفی نامناسب یا غیرقابل‌تعویض؛
• کفش‌هایی که در قسمت داخلی دارای درز یا برجستگی هستند.

ویژگی‌های کفش مناسب

کفش مناسب باید فضای کافی برای انگشتان پا داشته باشد. بهتر است بین بلندترین انگشت پا و قسمت جلویی کفش حدود یک تا یک‌ونیم سانتی‌متر فاصله وجود داشته باشد.

همچنین کفش باید:

• فضای کافی برای حرکت انگشتان داشته باشد؛
• در قسمت داخلی فاقد درز و برجستگی باشد؛
• پا را به‌خوبی ثابت نگه دارد؛
• ترجیحاً بنددار باشد تا فشار آن متناسب با وضعیت پا تنظیم شود؛
• کفی مناسب و قابل‌تعویض داشته باشد.

علائم هشداردهنده و زمان مراجعه به پزشک

در صورت مشاهده هرگونه زخم یا التهاب، حتی اگر زخم کوچک باشد، بیمار باید در سریع‌ترین زمان به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کند.

علائم هشداردهنده عبارت‌اند از:  قرمزی و تورم؛ افزایش اندازه زخم؛ ترشح چرکی؛ بوی نامطبوع؛ گسترش التهاب؛ تب؛ احساس ضعف یا ناخوشی عمومی.

عفونت در بیماران دیابتی ممکن است با سرعت پیشرفت کند و وارد جریان خون شود. در چنین شرایطی احتمال ایجاد نکروز، قطع عضو و حتی عوارض تهدیدکننده حیات وجود دارد.