هاری چیست؟

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت ، هاری یک بیماری زئونوز ویروسی قابل پیشگیری با واکسن است که سیستم عصبی مرکزی را درگیر می‌کند. سگ‌ها تا ۹۹ درصد از موارد ابتلای انسان به هاری، مسئول انتقال ویروس هستند و کودکان ۵ تا ۱۴ ساله بیشترین قربانیان را تشکیل می‌دهند. هاری از طریق بزاق آلوده، معمولاً با گاز گرفتن، خراشیدگی یا تماس مستقیم با غشای مخاطی مانند چشم، دهان یا زخم باز، به انسان و حیوانات منتقل می‌شود. پس از بروز علائم بالینی، هاری تقریباً صد در صد کشنده است.

بار جهانی اقتصادی هاری حدود ۸.۶ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود که شامل از دست رفتن جان و معیشت افراد، هزینه‌های درمانی و آسیب‌های روانی محاسبه‌نشده است. طبق برآوردهای سازمان جهانی بهداشت برای سال ۲۰۲۱، سالانه ۴۴٬۲۰۳ نفر بر اثر هاری جان می‌بازند، هرچند به دلیل ضعف سامانه‌های نظارتی، رقم واقعی احتمالاً بسیار بیشتر است.

علائم بیماری

دوره کمون هاری معمولاً ۲ تا ۳ ماه است، اما بسته به محل ورود ویروس و میزان بار ویروسی می‌تواند از یک هفته تا یک سال متغیر باشد. علائم اولیه شامل نشانه‌های عمومی مانند تب، درد و احساس گزگز یا سوزش غیرقابل توضیح در محل زخم است. با پیشرفت ویروس به سمت سیستم عصبی مرکزی، التهاب پیش‌رونده و کشنده مغز و نخاع رخ می‌دهد.

سازمان جهانی بهداشت دو شکل بالینی هاری را معرفی می‌کند:

●         (Furious rabies)

●         رفتارتحریک‌پذیر، توهم، عدم هماهنگی حرکتی، هیدروفوبیا (ترس از آب) و آئروفوبیا (ترس از جریان هوا) همراه است و مرگ معمولاً پس از چند روز در اثر ایست قلبی-تنفسی رخ می‌دهد.

●         هاری فلجی (Paralytic rabies):

●         حدود ۲۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد و روندی آرام‌تر و طولانی‌تر دارد؛ عضلات به‌تدریج از محل زخم فلج می‌شوند، کما به آرامی ایجاد می‌شود و در نهایت مرگ رخ می‌دهد. این شکل بیماری اغلب اشتباه تشخیص داده می‌شود.

تشخیص

در حال حاضر هیچ ابزار تشخیصی تأییدشده توسط WHO برای شناسایی عفونت هاری پیش از بروز علائم بالینی وجود ندارد. تشخیص بالینی بدون سابقه قابل‌اطمینان از تماس با حیوان مبتلا یا علائم اختصاصی مانند هیدروفوبیا و آئروفوبیا دشوار است. ارزیابی دقیق خطر تماس، عامل تعیین‌کننده در تصمیم‌گیری برای شروع پیشگیری پس از مواجهه است.

تأیید قطعی عفونت هاری معمولاً پس از مرگ و با تکنیک‌های آزمایشگاهی مختلف برای شناسایی ویروس، آنتی‌ژن ویروسی یا اسید نوکلئیک در بافت‌های مغز، پوست یا بزاق انجام می‌شود؛ در صورت امکان، آزمایش روی حیوان گازگیرنده نیز توصیه می‌شود.

درمان و اقدامات پس از مواجهه

(Post-Exposure Prophylaxis - PEP)

مهم‌ترین اقدام نجات‌بخش، پیشگیری پس از مواجهه است. این پروتکل شامل شست‌وشوی کامل زخم، تجویز یک دوره واکسن هاری انسانی و در صورت لزوم، تجویز ایمونوگلوبولین ضدهاری  یا آنتی‌بادی مونوکلونال است.

طبقه‌بندی   سازمان جهانی بهداشت برای شدت مواجهه و اقدام لازم

دسته تماس  اقدام لازم

دسته 1 : لمس یا تغذیه حیوان، لیسیدن روی پوست سالم (بدون مواجهه)      شست‌وشوی سطح پوست، بدون نیاز به  PEP

دسته 2: گاز گرفتگی سطحی پوست بدون پوشش، خراش جزئی بدون خونریزی       شست‌وشوی زخم و واکسیناسیون فوری

دسته 3:  گاز گرفتگی یا خراش عمقی آلودگی غشای مخاطی یا زخم باز با بزاق، یا هر تماس با خفاش   شست‌وشوی زخم، واکسیناسیون فوری و تجویز ایمونوگلوبولین/آنتی‌بادی مونوکلونال

 

سازمان جهانی بهداشت تأکید دارد: اگر فردی توسط حیوانی که احتمال هاری دارد گاز گرفته یا خراشیده شود، باید بلافاصله زخم را حداقل به مدت ۱۵ دقیقه با آب و صابون شست‌وشو دهد و برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کند.

پس از بروز علائم بالینی، هاری قابل مدیریت است اما به‌ندرت قابل درمان قطعی است و در این مرحله ارائه مراقبت تسکینی جامع و دلسوزانه توصیه می‌شود.

پیشگیری

●         واکسیناسیون سگ‌ها: واکسیناسیون سگ‌ها از جمله توله‌سگ‌ها از طریق برنامه‌های واکسیناسیون توده‌ای، مقرون‌به‌صرفه‌ترین راهبرد برای پیشگیری از هاری در انسان است، زیرا انتقال را در منبع اصلی آن متوقف می‌کند. حذف فیزیکی سگ‌های ولگرد در کنترل هاری مؤثر نیست.

●         آگاهی‌بخشی عمومی: آموزش عمومی کودکان و بزرگسالان درباره رفتار سگ‌ها، پیشگیری از گازگرفتگی، نحوه واکنش در صورت گازگرفتگی یا خراش توسط حیوان مشکوک، و مالکیت مسئولانه حیوانات خانگی، بخش ضروری برنامه‌های واکسیناسیون است.

●         واکسیناسیون انسان: پیشگیری پیش از مواجهه  برای افراد در مشاغل پرخطر مانند کارکنان آزمایشگاهی در تماس با ویروس زنده هاری، و افرادی که به دلیل شغل یا فعالیت شخصی احتمال تماس مستقیم با حیوانات آلوده دارند، توصیه می‌شود. این پیشگیری جایگزین نیاز به نیست و هر فرد در معرض تماس با حیوان مشکوک باید همچنان مراقبت پس از مواجهه دریافت کند.

پاسخ و اقدامات جهانی سازمان بهداشت جهانی

هاری بخشی از نقشه راه ۲۰۲۱ تا ۲۰۳۰ سازمان جهانی بهداشت برای کنترل بیماری‌های گرمسیری مغفول است که اهداف تدریجی منطقه‌ای برای پایان دادن به مرگ‌ومیر ناشی از هاری منتقله از سگ تا سال2030تعیین می‌کند. اقدامات کلیدی شامل بهبود دسترسی به واکسن‌های هاری انسانی، ارائه استانداردهای فنی و راهنما به کشورها، تقویت ظرفیت رویکرد سلامت یگانه و استفاده از انجمن چندذی‌نفعی  متحد علیه هاری است که با همکاری  سازمان خواربار و کشاورزی و سازمان جهانی بهداشت دام  راه‌اندازی شده است.

تا تاریخ ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶، سه کشور — بوتان، شیلی و مکزیک — از سوی  سازمان جهانی بهداشتبرای حذف هاری منتقله از سگ به‌عنوان یک مشکل سلامت عمومی تأیید شده‌اند؛ شیلی به‌تازگی در سپتامبر 2026 به‌عنوان نخستین کشور آمریکای جنوبی این جایگاه را کسب کرده است.

 

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی