به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشکده پرستاری و مامایی، در مواجهه با بحران‌ها، سلامت روان کودکان خط مقدمی است که نیازمند توجه ویژه است. دکتر قربانی با تکیه بر دانش تخصصی خود، راهکارهای حیاتی و دسته‌بندی‌شده‌ای را برای حمایت روانی و کاهش استرس در کودکان ارائه می‌دهد که در ادامه به تشریح آن‌ها می‌پردازیم.

۱. کودکان؛ آسیب‌پذیرترین گروه در روزهای بحرانی

 در روزهایی که نگرانی و دلهره از هر سو شنیده می‌شود، کودکان یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌هایی هستند که در میان هیاهوی تلاش برای حفظ جان و بقا، سلامت روان آن‌ها ناخواسته مورد غفلت قرار می‌گیرد. جنگ، به‌عنوان یکی از مخرب‌ترین تجارب انسانی، کودکان را بیش از هر گروه دیگری در معرض آسیب‌های روانی قرار می‌دهد.

۲. تأثیر ترومای جنگ بر مغز در حال رشد کودک

 به گفته دکتر قربانی، استرس مداوم و تروماهای ناشی از جنگ می‌تواند بر مغز در حال رشد کودکان و سیستم فیزیولوژیک تنظیم استرس آن‌ها اثر بگذارد و پیامدهایی مادام‌العمر برای سلامت جسمی و روانی‌شان ایجاد کند. تروماهای پیچیده همچون جنگ، سبب بروز آشفتگی‌های شناختی، عاطفی و رفتاری می‌شود و ممکن است علائمی مانند درماندگی شدید، سردرگمی، گوشه‌گیری یا حتی بروز خشم به همراه داشته باشد.

۳. سرایت عاطفی؛ انتقال اضطراب والدین به کودک

دکتر قربانی توضیح می‌دهد که حتی کودکانی که مستقیماً درگیر جنگ نیستند، اما والدینشان نسبت به اخبار و وقایع مرتبط با آن مضطرب هستند، ممکن است دچار آسیب شوند. این مسئله ناشی از پدیده‌ای به نام «سرایت عاطفی» است؛ کودکان احساسات والدین خود را جذب می‌کنند و حتی نوزادان نیز قادرند نسبت به استرس مادر واکنش‌های فیزیولوژیک نشان دهند.

۴. نقش کلیدی حضور والدین در تاب‌آوری کودک

ایشان تأکید می‌کند که خوشبختانه راهکارهای فراوانی وجود دارد که بزرگسالان می‌توانند برای حمایت از کودکان در جریان حوادث تروماتیک و پر استرس مانند جنگ و دوران پس از آن به‌کار گیرند. مهم‌ترین عامل تاب‌آوری کودک در برابر تروما، رابطه او با والدین است. حضور والدینی درگیر، آرام و دلسوز همانند یک سپر محافظ عمل می‌کند. با این حال، تنها حضور والد کافی نیست؛ سلامت روان خود والدین نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد، زیرا سلامت روان کودک به شدت تحت تأثیر وضعیت عاطفی والدین است.

۵. ضرورت مراقبت از سلامت روان والدین

دکتر قربانی توصیه می‌کند والدین برای تنظیم احساسات خود از راهبردهایی مانند تنفس عمیق و متمرکز، مدیتیشن یا آرام‌سازی ذهن و کاهش استفاده از شبکه‌های اجتماعی و اخبار کمک بگیرند. در برخی موارد، به‌ویژه برای مادران، برخورداری از حمایت‌های بیرونی مانند مشاوره و مداخله‌های تخصصی روان‌شناختی ضروری است.

۶. ارتباط عاطفی و صمیمانه؛ ستون امنیت روانی کودک
وی بر اهمیت ارتباط گرم و صمیمانه با کودک نیز تأکید می‌کند. تماس فیزیکی مانند در آغوش گرفتن، استفاده از واژه‌های محبت‌آمیز و حضور فعال والدین، حس امنیت کودک را تقویت می‌کند. کودکان باید بتوانند آزادانه پرسش‌ها و نگرانی‌هایشان را مطرح کنند. انکار واقعیت با جملاتی همچون «چیزی نشده» نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه اعتماد کودک را مخدوش کرده و او را از بیان احساسات واقعی‌اش باز می‌دارد.

۷. آغاز گفت‌وگو توسط والدین و گوش دادن فعال

 گاهی لازم است والدین گفت‌وگو را آغاز کنند؛ برای مثال با پرسش‌هایی مانند «درباره جنگ چه می‌دانی؟» یا «چه فکری می‌کنی؟». گوش دادن فعال، بدون قضاوت و با تمرکز کامل، اهمیت زیادی دارد. برای کودکان کم‌سن‌تر، توضیحات باید ساده و قابل فهم ارائه شود. ابزارهایی مانند نقاشی، قصه‌گویی، نمایش عروسکی یا موسیقی راه‌هایی مؤثر برای کمک به بیان احساسات کودک هستند. همچنین والدین باید میان صداقت و امیدبخشی تعادل برقرار کنند. جمله‌هایی مانند «جنگ خطرناک است، اما من هر کاری بتوانم انجام می‌دهم تا تو در امنیت باشی» نمونه‌ای از این رویکرد است.

۸. ضرورت ایجاد محیطی آرام و دور از اخبار پرتنش

دکتر قربانی ادامه می‌دهد: والدین باید محیط خانه را تا حد امکان آرام نگه دارند. نور ملایم، موسیقی آرام، و کاهش سروصدا فضا را آرام‌تر می‌کند. محدود کردن تماشای تلویزیون نیز ضروری است، زیرا کودکان از تصاویر پراکنده، روایت‌هایی می‌سازند که می‌تواند جهان را حتی ترسناک‌تر جلوه دهد. همچنین مواجهه کودکان بزرگ‌تر با شبکه‌های اجتماعی باید کنترل شود؛ چرا که زبان برخی محتواها و نظرات خشن و آزاردهنده است.

۹. آموزش تکنیک‌های کاهش استرس به کودکان

از دیگر راهکارها، آموزش تکنیک‌های کاهش استرس به کودکان است؛ حتی کودکان بسیار کوچک نیز می‌توانند آن‌ها را بیاموزند. تکنیک‌هایی مانند تنفس آگاهانه (دم آرام و عمیق و بازدم طولانی همراه با تمرکز کامل)، فعالیت بدنی، بازی‌های ساده، فعالیت‌های خلاقانه مانند نقاشی یا ساختنی‌ها و کتاب‌خوانی می‌تواند اثرگذار باشد. خواندن قصه‌های آرام‌بخش، فرصتی برای دور شدن کودک از واقعیت‌های تلخ ایجاد می‌کند. همچنین تقویت مهارت‌هایی مانند حل مسئله و مثبت‌اندیشی به کودک کمک می‌کند با احساسات منفی خود کنار بیاید.

۱۰. اهمیت نظم روزانه و ارتباطات اجتماعی
ایشان نظم و روال روزمره را یکی از مؤثرترین عناصر در ایجاد احساس امنیت می‌داند. داشتن برنامه‌ای مشخص برای خواب، بازی و مطالعه به کودک حس کنترل و آرامش می‌دهد. او همچنین به اهمیت ارتباط با دیگران و نقش فعالیت‌های اجتماعی اشاره می‌کند. مشارکت در کارهای داوطلبانه یا کمک به خانواده‌های دیگر، احساس عاملیت، توانمندی و انسان‌دوستی را در کودک تقویت می‌کند.

۱۱. جمع‌بندی و ضرورت مداخلات تخصصی در صورت تداوم علائم
در جمع‌بندی، دکتر قربانی تأکید می‌کند که آثار روانی جنگ بر کودکان انکارناپذیر است، اما با آگاهی، همراهی و استفاده از راهکارهای علمی می‌توان شدت این آسیب‌ها را به‌طور قابل توجهی کاهش داد. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، حضور محبت‌آمیز و حمایت‌گر والدین، ارتباط صادقانه با کودک، حفظ آرامش محیط خانه و کمک به کودک برای کسب مهارت‌های مقابله‌ای سالم است. با این حال، اگر نشانه‌های پایداری مانند کابوس‌های مکرر، شب‌ادراری، انزوا یا پرخاشگری در کودک مشاهده شود، مراجعه به متخصصان روان‌شناسی کودک ضروری است.