سکته مغزی یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان است که می‌تواند در مدت زمانی کوتاه، زندگی فرد، خانواده و اطرافیان او را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. روز جهانی سکته مغزی، فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی درباره علائم هشداردهنده، اهمیت مراجعه فوری به مراکز درمانی و نقش پیشگیری در کاهش بار این بیماری است. شعار کمپین جهانی سکته مغزی در سال ۲۰۲۶، «هر دقیقه اهمیت دارد» (Every M1nute Counts) است؛ پیامی که بر ضرورت شناخت سریع علائم و اقدام فوری تأکید می‌کند.

سکته مغزی؛ یک فوریت پزشکی زمان‌حساس

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که خون‌رسانی به بخشی از مغز مختل شود؛ این اختلال ممکن است به دلیل انسداد عروق مغزی یا پارگی یک رگ و خونریزی در مغز ایجاد شود. در نتیجه، سلول‌های مغزی اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نمی‌کنند و ممکن است در مدت کوتاهی آسیب ببینند. سکته مغزی می‌تواند به مرگ، ناتوانی حرکتی، اختلالات گفتاری و شناختی و کاهش استقلال فرد در فعالیت‌های روزمره منجر شود.

بر اساس برگه اطلاعات جهانی سکته مغزی سازمان جهانی سکته مغزی در سال ۲۰۲۵، سکته مغزی همچنان دومین علت مرگ در جهان و سومین علت مرگ و ناتوانی در مجموع به شمار می‌رود. برآوردهای مربوط به سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهد که حدود ۱۱٫۹ میلیون مورد جدید سکته مغزی در جهان رخ داده است. همچنین، خطر تجربه سکته مغزی در طول زندگی افزایش یافته و تقریباً از هر چهار بزرگسال، یک نفر ممکن است در طول عمر خود دچار این بیماری شود.

این آمار، اهمیت سرمایه‌گذاری بر آموزش سلامت، شناسایی عوامل خطر، تشخیص سریع و دسترسی به مراقبت‌های تخصصی را بیش از پیش نشان می‌دهد.

علائم هشداردهنده سکته مغزی را بشناسیم

یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش پیامدهای سکته مغزی، شناخت علائم آن و اقدام بدون تأخیر است. علائم معمولاً به‌صورت ناگهانی ظاهر می‌شوند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:

- اختلال تعادل: سرگیجه ناگهانی، عدم تعادل یا اختلال در هماهنگی حرکات.

- اختلال بینایی: کاهش ناگهانی دید یا از دست دادن بینایی در یک یا هر دو چشم.

- افتادگی صورت: نامتقارن شدن صورت یا افتادگی یک سمت آن هنگام لبخند زدن.

- ضعف اندام‌ها: ضعف یا بی‌حسی ناگهانی دست یا پا، به‌ویژه در یک سمت بدن.

- اختلال گفتار: دشواری در صحبت کردن، نامفهوم شدن گفتار یا مشکل در درک صحبت دیگران.

 

برای به خاطر سپردن علائم، می‌توان از روش آموزشی BE FAST استفاده کرد:

B – Balance: اختلال ناگهانی تعادل.

E – Eyes: تغییر ناگهانی بینایی.

F – Face: افتادگی یک سمت صورت.

A – Arms: ضعف یا افتادگی یک دست.

S – Speech: اختلال در گفتار.

T – Time: زمان اقدام فوری و تماس با اورژانس.

در صورت مشاهده هر یک از این علائم، باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفت و زمان شروع علائم یا آخرین زمانی را که فرد بدون علامت بوده است، به خاطر سپرد و به تیم درمان اطلاع داد. حتی اگر علائم پس از چند دقیقه برطرف شوند، احتمال حمله ایسکمیک گذرا یا یک رویداد عروقی مهم وجود دارد و ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

نباید برای برطرف شدن علائم منتظر ماند، به فرد غذا، نوشیدنی یا داروی خوراکی داد یا بدون دستور تیم درمان برای او آسپرین مصرف کرد؛ زیرا نوع سکته هنوز مشخص نیست و ممکن است سکته ناشی از خونریزی باشد.

پیشگیری از سکته مغزی؛ از کنترل عوامل خطر تا اصلاح سبک زندگی

بخش قابل‌توجهی از بار سکته مغزی با شناسایی و کنترل عوامل خطر قابل پیشگیری است. فشارخون بالا از مهم‌ترین عوامل خطر محسوب می‌شود. دیابت، افزایش چربی خون، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات، تغذیه ناسالم، دریافت بیش از حد نمک و برخی بیماری‌های قلبی، از جمله فیبریلاسیون دهلیزی، نیز در افزایش خطر سکته مغزی نقش دارند.

اقدامات مؤثر در پیشگیری عبارت‌اند از:

- اندازه‌گیری منظم فشارخون و پیگیری درمان آن.

- کنترل قند خون و چربی خون بر اساس توصیه پزشک.

- پیروی از الگوی غذایی سالم، مصرف کافی میوه و سبزی و کاهش نمک و چربی‌های ناسالم.

- انجام فعالیت بدنی منظم متناسب با شرایط جسمانی.

- پرهیز از مصرف دخانیات و قرار گرفتن در معرض دود آن.

- تشخیص و درمان مناسب بیماری‌های قلبی و سایر عوامل خطر.

- مصرف منظم داروهای تجویزشده و پرهیز از قطع خودسرانه درمان.

پیشگیری همچنین به معنای تقویت سواد سلامت، دسترسی عادلانه به خدمات مراقبتی و افزایش آگاهی افراد و خانواده‌ها درباره علائم هشداردهنده است.

نقش پرستاران در پیشگیری، تشخیص سریع و مراقبت از بیماران مبتلا به سکته مغزی

پرستاران در تمام مراحل مواجهه با سکته مغزی، از آموزش و پیشگیری در جامعه تا مراقبت‌های حاد، توان‌بخشی و پیگیری پس از ترخیص، نقشی اساسی دارند. آموزش کنترل عوامل خطر، شناسایی علائم هشداردهنده و تشویق افراد به مراجعه به‌موقع، از جمله اقدامات مهم پرستاران در سطح جامعه است.

در مرحله حاد، ارزیابی سریع وضعیت عصبی بیمار، ثبت دقیق زمان شروع علائم یا آخرین زمان سلامت بیمار، پایش علائم حیاتی و سطح هوشیاری، تسهیل انجام اقدامات تشخیصی و هماهنگی مؤثر با تیم درمان اهمیت ویژه‌ای دارد. رعایت پروتکل‌های مراقبتی، توجه به خطر اختلال بلع و آسپیراسیون و پیشگیری از عوارض ناشی از بی‌حرکتی نیز از مسئولیت‌های مهم پرستاری است.

پس از تثبیت وضعیت بیمار، مشارکت در توان‌بخشی، آموزش بیمار و خانواده، حمایت روانی، پیشگیری از سکته مجدد و کمک به بازگشت بیمار به زندگی مستقل، از ابعاد مهم مراقبت پرستاری به شمار می‌رود. مراقبت مؤثر از بیمار مبتلا به سکته مغزی نیازمند همکاری هماهنگ پرستاران، پزشکان، متخصصان توان‌بخشی، گفتاردرمانگران، مددکاران اجتماعی و خانواده بیمار است.

روز جهانی سکته مغزی یادآور این واقعیت است که آگاهی عمومی، پیشگیری مؤثر و اقدام سریع می‌توانند مسیر زندگی یک فرد را تغییر دهند. شناخت علائم هشداردهنده، تماس فوری با اورژانس، کنترل عوامل خطر و دسترسی به مراقبت‌های تخصصی، گام‌هایی اساسی برای کاهش مرگ‌ومیر و ناتوانی ناشی از این بیماری هستند.

 

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی