هر سال در اول اکتبر، جهان روز سالمند را گرامی می‌دارد. این روز فرصتی است تا به نقش، حقوق و نیازهای کسانی بیندیشیم که سال‌ها در ساختن خانواده، جامعه و کشور سهم داشته‌اند. سازمان جهانی بهداشت در معرفی شعار امسال تأکید می‌کند که بشر بیش از هر زمان دیگری عمر می‌کند، اما عمر طولانی‌تر تنها زمانی یک دستاورد واقعی است که با سلامت همراه باشد. هدف این است که سال‌های افزوده‌شده به عمر، به سال‌های سلامت، کرامت و مشارکت تبدیل شوند.

تا سال ۲۰۵۰ شمار افراد ۶۰ سال و بالاتر به حدود ۲.۱ میلیارد نفر، یعنی نزدیک به یک‌پنجم جمعیت جهان، خواهد رسید. شمار افراد ۸۰ سال و بالاتر بین سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۵۰ سه برابر می‌شود و به ۴۲۶ میلیون نفر می‌رسد.

امسال همچنین در میانه «دهه سالمندی سالم سازمان ملل (۲۰۲۱ تا ۲۰۳۰)» قرار داریم؛ دهه سالمندی سالم بر چهار حوزه ی اقدام تمرکز دارد: تغییر نگرش و رفتار ما نسبت به سن و کهن‌سال‌ستیزی؛ ساختن جوامعی که توانایی‌های سالمندان را تقویت می‌کنند؛ ارائه خدمات یکپارچه و انسان‌محور مراقبت‌های اولیه سلامت متناسب با سالمندان؛ و دسترسی افراد نیازمند به مراقبت بلندمدت باکیفیت.

 

جهانی که سالمندتر می‌شود

WHO همه ی کشورها را با چالشی بزرگ روبه‌رو می‌داند: آماده‌کردن نظام‌های سلامت و حمایت اجتماعی برای بهره‌گیری کامل از این تغییر جمعیتی. نکته ی مهم آن است که شواهد نشان می‌دهد سهم سال‌های همراه با سلامت از کل عمر تقریباً ثابت مانده است؛ یعنی سال‌های اضافه‌شده الزاماً سال‌های سالم نیستند. اگر افراد بتوانند این سال‌ها را در سلامت و در محیطی حمایتگر بگذرانند، توانایی آنان برای انجام کارهای ارزشمندشان با جوان‌ترها تفاوت چندانی نخواهد داشت.

 

 

اهمیت سالمندان در خانواده و جامعه

سالمندان تنها دریافت‌کننده خدمات و مراقبت نیستند. به تعبیر WHO، عمر طولانی‌تر برای خود سالمندان، خانواده‌ها و کل جامعه فرصت می‌آورد: فرصت ادامه تحصیل، شغل تازه یا پرداختن به علاقه‌ای که مدت‌ها کنار گذاشته شده بود. اهمیت سالمندان را می‌توان در چند محور دید:

• حافظه فرهنگی و تاریخی: سالمندان حامل زبان، آداب، خاطرات و تجربه‌های کاری و زندگی‌اند و پیوند نسل‌ها را برقرار می‌کنند.
• نقش در خانواده و اجتماع: پشتیبانی عاطفی، مراقبت از نوه‌ها، مشورت‌دهی و کار داوطلبانه از جمله نقش‌هایی است که سالمندان ایفا می‌کنند.
• توانایی‌های متنوع: «سالمند معمولی» وجود ندارد؛ برخی افراد ۸۰ ساله از نظر توانایی جسمی و ذهنی شبیه بسیاری از ۳۰ ساله‌ها هستند و برخی دیگر در سنین بسیار پایین‌تر دچار افت توانایی می‌شوند.
• حقوق انسانی: سالمندان مانند همه انسان‌ها حق دارند از سلامت، امنیت، کرامت و مشارکت برابر بهره‌مند باشند و با تبعیض سنی روبه‌رو نشوند.
• ارزش‌های فرهنگی ما: در فرهنگ ایرانی و آموزه‌های دینی ما، احترام به بزرگ‌ترها همواره جایگاه ویژه‌ای داشته است.

 

 

مهم‌ترین چالش‌های دوران سالمندی

سالمندی برای هر فرد تجربه‌ای متفاوت است. WHO تأکید می‌کند که بخش عمده تفاوت‌های سلامت در سنین بالا ناشی از محیط‌های فیزیکی و اجتماعی زندگی افراد و ویژگی‌هایی مانند جنسیت و وضعیت اقتصادی-اجتماعی است. با این حال چند چالش در میان بسیاری از سالمندان و خانواده‌هایشان مشترک است:

۱. سلامت جسمی و زمین‌خوردن

بیماری‌هایی مانند کم‌شنوایی، آب‌مروارید و اختلال بینایی، دردهای گردن و کمر، آرتروز، بیماری انسدادی مزمن ریه، دیابت، افسردگی و زوال عقل در سنین بالا شایع‌اند و با افزایش سن احتمال ابتلای هم‌زمان به چند بیماری بیشتر می‌شود. علاوه بر آن، مجموعه‌ای از وضعیت‌های پیچیده به نام «سندرم‌های سالمندی» شامل ضعف و شکنندگی جسمی، بی‌اختیاری ادرار، زمین‌خوردن، دلیریوم و زخم بستر دیده می‌شود.

زمین‌خوردن از مهم‌ترین این مشکلات است. بر اساس گزارش WHO، سالمندان بالای ۶۰ سال بیشترین شمار مرگ‌های ناشی از سقوط را دارند و سالانه حدود ۶۸۴ هزار نفر در جهان بر اثر سقوط جان خود را از دست می‌دهند پیشگیری، بهبود ایمنی محیط، آموزش و سیاست‌گذاری مناسب از راهکارهای مورد تأکید WHO است.

 سلامت روان

حدود ۱۵ درصد بزرگسالان ۷۰ سال و بالاتر با یک اختلال روانی زندگی می‌کنند که بیشتر آن اضطراب یا افسردگی است. با این حال، مشکلات روانی سالمندان اغلب شناسایی و درمان نمی‌شود و انگ اجتماعی این مشکلات، افراد را از درخواست کمک بازمی‌دارد.  از عوامل استرس‌زای ویژهی این دوران می‌توان به از دست دادن عزیزان، کاهش درآمد یا احساس هدفمندی پس از بازنشستگی، افت توانایی‌ها و کهن‌سال‌ستیزی اشاره کرد.

 زوال عقل (دمانس)

زوال عقل هفتمین علت مرگ در جهان و از علل مهم ناتوانی و وابستگی در سالمندان است. WHO تصریح می‌کند که زوال عقل بخش اجتناب‌ناپذیر پیری نیست. عواملی مانند فشارخون، دیابت، چاقی، افسردگی، کم‌شنوایی و کم‌بینایی، بی‌تحرکی، مصرف دخانیات، انزوای اجتماعی و آلودگی هوا خطر آن را افزایش می‌دهند و کنترل آن‌ها می‌تواند خطر را کاهش دهد.

 فشار اقتصادی و معیشتی

کاهش درآمد پس از بازنشستگی و ناامنی مالی، هم معیشت سالمندان و هم سلامت روانشان را تهدید می‌کند. به همین دلیل WHO کاهش ناامنی مالی و نابرابری درآمدی را یکی از راهبردهای اصلی حفظ سلامت روان در سالمندی می‌داند.

 تنهایی و انزوای اجتماعی

تنهایی و انزوای اجتماعی حدود یک‌چهارم سالمندان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و از عوامل خطر اصلی برای بروز مشکلات روانی در سنین بالاست. در مقابل، فعالیت‌های اجتماعی معنادار می‌تواند سلامت روان، رضایت از زندگی و کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری بهبود دهد و علائم افسردگی را کاهش دهد.

 تغییرات فناوری و شکاف دیجیتال

جهانی‌شدن، پیشرفت فناوری (از جمله در حمل‌ونقل و ارتباطات)، شهرنشینی، مهاجرت و تغییر هنجارهای جنسیتی، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر زندگی سالمندان اثر می‌گذارد و سیاست‌گذاری‌ها باید این روندها را در نظر بگیرند. برای نمونه، انتقال بسیاری از خدمات بانکی، درمانی و اداری به فضای آنلاین می‌تواند سالمندانی را که با این ابزارها آشنا نیستند از خدمات دور کند؛ آموزش صبورانه و طراحی خدمات ساده و در دسترس، این شکاف را کم می‌کند.

۷. سالمندستیزی Ageism

سالمند‌ستیزی به کلیشه‌ها (چگونه فکر می‌کنیم)، پیش‌داوری (چه احساسی داریم) و تبعیض (چگونه رفتار می‌کنیم) نسبت به دیگران یا خودمان بر پایه ی سن گفته می‌شود. WHO می‌گوید نیمی از جمعیت جهان نسبت به سالمندان نگرش کهن‌سال‌ستیزانه دارد. این نگرش با مرگ زودتر (به‌طور میانگین ۷٫۵ سال)، سلامت جسمی و روانی ضعیف‌تر و کندتر شدن بهبودی از ناتوانی همراه است.  فرض رایج مبنی بر اینکه سالمندان ضعیف، وابسته و «بار جامعه»اند نیز از مصادیق همین نگرش است که بر سیاست‌گذاری و فرصت‌های سالمندان اثر می‌گذارد.

 سوءرفتار با سالمندان

سوءرفتار با سالمندان به هر عمل یا غفلتی گفته می‌شود که در چارچوب یک رابطه ی مبتنی بر اعتماد رخ می‌دهد و به سالمند آسیب یا رنج وارد می‌کند؛ این پدیده نقض حقوق بشر است و شامل سوءرفتار جسمی، جنسی، روانی و عاطفی، مالی، رهاسازی، غفلت و از دست رفتن کرامت می‌شود. بر پایه ی یک مرور جهانی، حدود ۱ نفر از هر ۶ سالمند ۶۰ ساله و بالاتر (۱۵٫۷ درصد) در یک سال گذشته در جامعه شکلی از سوءرفتار را تجربه کرده است.

 فشار بر مراقبان خانوادگی

بار مراقبت اغلب بر دوش خانواده است. WHO گزارش می‌کند که تقریباً نیمی از هزینه‌های جهانی زوال عقل مربوط به مراقبت غیررسمی توسط اعضای خانواده و دوستان است که به‌طور میانگین روزانه ۵ ساعت مراقبت و نظارت ارائه می‌دهند، و زنان ۷۰ درصد ساعات مراقبت را بر عهده دارند.  بسیاری از سالمندان نیز خودشان مراقب همسر بیمارشان هستند و این وضعیت می‌تواند بر سلامت روان خودشان اثر بگذارد.

 

 محیط شهری و مسکن

محیط‌های فیزیکی و اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت سالمندان دارند. ساختمان‌ها و وسایل حمل‌ونقل عمومی امن و در دسترس و مکان‌هایی که پیاده‌روی در آن‌ها آسان است، مصداق «محیط حمایتگر» هستند و به افراد امکان می‌دهند با وجود افت توانایی‌ها، کارهای مهم برایشان را انجام دهند. تأمین مسکن، ساختمان‌ها و حمل‌ونقل امن و در دسترس از راهبردهای کلیدی برای سلامت روان سالمندان نیز هست.

 

سالمندی فعال و سالم

سالمندی به معنای پایان فعالیت نیست. حفظ رفتارهای سالم در طول زندگی، به‌ویژه تغذیه ی متعادل، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از مصرف دخانیات، خطر بیماری‌های غیرواگیر را کاهش می‌دهد، توانایی جسمی و ذهنی را بهبود می‌بخشد و وابستگی به مراقبت را به تعویق می‌اندازد. رویکرد «سالمندی سالم» به‌جای تمرکز صرف بر جبران افت‌ها، بر بازیابی، سازگاری و رشد روانی-اجتماعی نیز توجه دارد.

 

ما چه می‌توانیم بکنیم؟

در خانواده و زندگی روزمره

• پیوند اجتماعی: دیدار و تماس منظم با سالمندان، شرکت‌دادن آنان در فعالیت‌های گروهی و اجتماعی و حمایت از کارهایی مانند گروه‌های دوستی، فعالیت‌های هنری و داوطلبی. WHO این مداخلات را برای کاهش تنهایی و بهبود سلامت روان مؤثر می‌داند.
• پیشگیری از زمین‌خوردن: با نور کافی، حذف موانع و سطوح لغزنده، نصب دستگیره، و تشویق سالمند به تمرین‌های تقویت عضلات و تعادل زیر نظر متخصص، خطر زمین‌خوردن را کاهش دهیم. در استفاده از داروها و تغییر آن‌ها حتماً با پزشک مشورت کنیم.
• توجه به نشانه‌های هشدار: افسردگی و فراموشی را «طبیعی پیری» نپنداریم؛ زوال عقل و اختلال‌های روانی قابل ارزیابی و کمک‌پذیرند و مراجعه به پزشک اولین گام است.
• پرهیز از سوءرفتار و حمایت از مراقبان: به مراقبان خانواده استراحت و فرصت تنفس بدهیم و در صورت مشاهده نشانه‌های سوءرفتار یا غفلت، از مراجع و خطوط حمایتی کمک بگیریم.
• آموزش با صبر و مشارکت در تصمیم‌ها: کار با گوشی و خدمات الکترونیکی را قدم‌به‌قدم یاد بدهیم و نظر سالمند را درباره زندگی خودش بپرسیم.
• کار داوطلبانه: همکاری با سرای سالمندان، مراکز روزانه و انجمن‌های سالمندی
• برنامه‌های میان‌نسلی: برگزاری نشست‌های گفتگوی نسل‌ها، آموزش سواد دیجیتال به سالمندان و ثبت خاطرات و تاریخ شفاهی؛ WHO فعالیت‌های میان‌نسلی را برای کاهش کلیشه‌ها مؤثر می‌داند.
• کمپین فرهنگی: تولید پوستر، پادکست و محتوای شبکه‌های اجتماعی برای اصلاح تصورات کلیشه‌ای دربارهی سالمندی و آگاهی‌بخشی دربارهی کهن‌سال‌ستیزی.
• ارائه خدمت: برگزاری کارگاه یا مشاورهی رایگان برای سالمندان و خانواده‌هایشان (مانند پیشگیری از زمین‌خوردن، تغذیه، سلامت روان یا مراقبت از بیمار مبتلا به زوال عقل).
• فضای دوستدار سالمند: بررسی رمپ، نرده، تابلوهای خوانا، نیمکت و مسیرهای بی‌مانع در ساختمان و محوطه، در راستای ایجاد محیط‌های حمایتگر.