بر اساس آمار رسمی وزارت بهداشت تا دهم فروردین ۱۴۰۵ (سی‌ویکمین روز جنگ)، در این بازه ۲۴ نفر از مدافعان سلامت به شهادت رسیدند و ۱۱۴ نفر مصدوم شدند. همچنین ۴۱ دستگاه آمبولانس و ۵۳ پایگاه اورژانس تخریب شده یا آسیب جدی دیدند. ۴۴ مرکز درمانی و ۲۰۴ مرکز بهداشت بر اثر حملات هوایی و موشکی دچار خسارت سنگین شدند. با این حال، نظام سلامت ایران با مدیریت بحران و بسیج نیروهای جانشین، هیچگاه از درمان مجروحان بازنایستاد.

در بخش درمان، تا آن تاریخ ۲۵ هزار و ۲۸۶ نفر از مجروحان جنگی ترخیص شدند و ۵۳۳ نفر همچنان بستری بودند. ۱۰۲۱ عمل جراحی انجام گرفت و متأسفانه ۶ بیمارستان به طور کامل تخلیه گردید. بیشترین شهدا در استان‌های تهران و هرمزگان ثبت شد که نشان از تمرکز حملات بر پایتخت و بنادر جنوب دارد. رئیس سازمان پزشکی قانونی آمار شهدا را اینگونه تشریح کرد: ۷ شهید زیر یک سال، ۲۵۵ شهید یک تا ۱۲ سال، ۱۲۱ شهید ۱۳ تا ۱۸ سال و ۴۹۶ نفر شهید خانم و مجموعاً ۳ هزار و ۳۷۵ نفر شهید

این ارقام، آسیب‌پذیری شدید غیرنظامیان به ویژه کودکان و زنان را در جنگ مدرن نشان می‌دهد و مسئولیت روانی-اجتماعی تیم سلامت را دوچندان می‌کند.

از منظر درس‌آموزی ملی و مستندسازی تاریخی، جنگ اسفند ۱۴۰۴ یک نمونه برای بررسی «تاب‌آوری نظام سلامت در بحران‌های تمام عیار» است. تاب‌آوری یعنی ظرفیت یک سیستم برای آمادگی، جذب شوک، سازگاری و بازسازی پس از بحران. نظام سلامت ایران توانست در کمترین زمان، زنجیره تأمین دارو و تجهیزات را از مسیرهای جایگزین راه‌اندازی کند. این موفقیت، مرهون فداکاری تیم سلامت و ساختار منعطف وزارت بهداشت است. تکریم شهدا و آسیب‌دیدگان، در این چارچوب، یک اقدام استراتژیک برای حفظ انگیزه و انسجام نیروی انسانی در بحران‌های آتی محسوب می‌شود.

دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور از همان روزهای نخست، برنامه‌های گسترده‌ای برای تکریم شهدا و آسیب‌دیدگان تیم سلامت به اجرا گذاشته‌اند. این اقدامات از منظر سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی، پیام روشنی دارد: جامعه و نظام سلامت هرگز دین خود را به کسانی که جان خود را در راه سلامت دیگران فدا کرده‌اند، فراموش نخواهد کرد. این تکریم، الگوسازی عملی برای نسل جدید پزشکان و پرستاران است تا بدانند حرفه آنان، فراتر از حقوق و مزایا، یک رسالت انسانی و ملی است.

در بعد مراقبتی و سلامت روان، پیگیری ویژه آسیب‌دیدگان تیم سلامت و خانواده‌های شهدا یک ضرورت مستمر و بلندمدت است. تجربه این جنگ نشان داد که کارکنان نظام سلامت که خود مجروح شدند اما پس از بهبودی به بیمارستان بازگشتند، الگوهای زنده «تاب‌آوری حرفه‌ای» هستند.

تکریم شهدا و آسیب‌دیدگان نباید به یک رویداد مقطعی محدود شود. پیشنهاد می‌گردد هر دانشگاه علوم پزشکی، یک «موزه مجازی و فیزیکی جنگ و سلامت» ایجاد کند تا اسناد، تصاویر، خاطرات و وصیت‌نامه‌های شهدا در دسترس پژوهشگران و دانشجویان قرار گیرد. همچنین «نشان ملی فداکاری در سلامت» توسط وزارت بهداشت تصویب و هر ساله در هفته سلامت به بازماندگان و خانواده‌های شهدا اعطا شود. پژوهش‌های متعددی نیز باید درباره تأثیر بلندمدت جنگ بر سلامت روان بازماندگان و کارایی مداخلات خودمراقبتی در میان آسیب‌دیدگان تیم سلامت طراحی و اجرا گردد.

در پایان، شهدا و آسیب‌دیدگان تیم سلامت در جنگ ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی در اسفند ۱۴۰۴، فقط قهرمانان آن روزهای سخت نیستند؛ بلکه میراثی ماندگار و پایدار برای نظام سلامت ایران و الگویی برای کشورهای درگیر بحران هستند. با وجود تخریب ۲۰۴ مرکز بهداشت، ۴۴ مرکز درمانی و ۵۳ پایگاه اورژانس و شهادت ۲۴ مدافع سلامت و مصدومیت ۱۱۴ نفر دیگر و با وجود شهادت مجموعاً بیش از ۳ هزار غیرنظامی نظام سلامت ایران ثابت کرد که ظرفیت بالایی برای بازسازی و تاب‌آوری دارد.

تکریم این سرمایه‌های ماندگار سلامت، با زبان مراقبت مستمر جسمی و روانی، آموزش نسل جوان، پژوهش در مورد درس‌های جنگ و یادمان‌سازی ماندگار در هر بیمارستان و دانشکده، وظیفه اخلاقی، حرفه‌ای و اجتماعی تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور و تک تک اعضای تیم سلامت است. به پاس آن فداکاری‌های بی‌نظیر؛ نامشان همیشه بر تارک سلامت ایران می‌درخشد و یادشان برای همیشه زنده خواهد ماند.

گروه پرستاری سلامت جامعه و سالمندی

ساجده امینی، دانشجوی کارشناسی ارشد پرستاری سلامت جامعه