دانشگاه خوارزمی امروز، میراث‌دار نخستین نهاد آموزش عالی نوین ایران و روایت‌گر بخش مهمی از تاریخ فرهنگی و ادبی معاصر ماست. سرگذشت این دانشگاه، از دل تاریخ به دوران پهلوی اول می‌رسد و با نام‌های بزرگی در ادبیات این سرزمین گره خورده است. زمینی که دانشگاه خوارزمی امروز بر آن قرار دارد، در عهد قاجار بخشی از باغ نخودی بود؛ باغی بزرگ در بیرون از دروازه دولت که اراضی آن از شرق تا خیابان شمیران و از غرب تا خیابان روزولت (شهید مفتح امروز) گسترده بود. بعدها، در زمان نخست‌وزیری رضاخان سردار سپه، بخشی از این اراضی به مساحت تقریباً ۳۰ هزار متر مربع برای زمین فوتبال خریداری شد. اما تحول اصلی این مکان در سال ۱۳۱۳ رقم خورد. پس از تصویب قانون تربیت معلم، وزارت معارف این زمین را به دانشسرای مقدماتی تهران اختصاص داد و ساخت ساختمان آن از اواسط مرداد ۱۳۱۳ آغاز شد. معمار این بنای ارزشمند، نیکلای مارکف، مهندس روسی مقیم ایران بود که آثار مهم دیگری مانند دبیرستان البرز و اداره پست و تلگراف را نیز در کارنامه دارد.

 

جالب اینکه ملک‌الشعرای بهار، برای این بنا ماده‌تاریخ سروده و در دهلیز ورودی آن کتیبه شده است: رقم زد کلک مشکین بهار از بهر تاریخش که «این دانشسرا دائم همایون باد بر ایران

 

 تالار خطابه و رویدادی تاریخی این عمارت و تالار مهم آن، شاهد یک رویداد مهم تاریخی در ۱۷ دی ۱۳۱۴ بود: مراسم آغاز کشف حجاب با حضور رضاخان و همسر و دخترانش در این دانشسرا برگزار شد. تالار اصلی این دانشگاه، مدت‌ها پیش از انقلاب، به همین مناسبت، تالار ۱۷ دی نامیده می‌شد که پس از انقلاب به ۱۷ شهریور تغییر نام یافت.

 پروین اعتصامی و کتابخانه اما شاید یکی از دل‌نشین‌ترین روایت‌های این دانشگاه، پیوند آن با پروین اعتصامی، شاعر بزرگ معاصر ایران باشد. بر اساس منابع تاریخی، ایشان مدتی معاونت کتابخانه دانشسرای عالی را بر عهده داشته است. این موضوع نشان از جایگاه والای این شاعر نامدار و همچنین اهمیت کتاب و کتابخوانی در این مرکز آموزشی دارد.

 مفاخر ادبیات در دانشسرای عالی در کنار پروین اعتصامی که خود از دانش‌آموختگان این دانشگاه محسوب می‌شود، نام‌های درخشانی در حوزه ادبیات با این نهاد تاریخی گره خورده است: 

 

 

 جلال آل‌احمد: نویسنده و روشنفکر تأثیرگذار که مدرک کارشناسی ارشد ادبیات فارسی خود را در سال ۱۳۲۵ از دانشسرای عالی دریافت کرد. •

عباس اقبال آشتیانی: مورخ، ادیب و مصحح بزرگ متون کهن فارسی که از استادان برجسته این دانشگاه به شمار می‌رفت. •

بدیع‌الزمان فروزانفر و عبدالعظیم قریب از دیگر استادان برجسته‌ای بودند که در این مرکز تدریس می‌کردند. دانشگاه خوارزمی، تنها یک مرکز آموزشی نیست؛ روایت‌گر تاریخ، فرهنگ و ادب معاصر ایران است.